Putin'in bahanesi kalmadı

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in şimdiye kadar Çeçenistan'da barış isteyen Rus siyasi eliti ve insan hakları örgütlerine cevabı çok kaba bir şekilde "hangi eşkıya grubu ile muhatap olacağım" şeklinde oldu.

Aslında Çeçenistan'da Ruslara karşı direnen cephedeki parçalanmışlık çok ciddi bir sorundu. Bu sorun sadece Ruslara karşı Çeçenlerin kendi kaderlerini belirleme konusundaki ortak inisiyatifin ortaya çıkmasına engel olmakla kalmıyor aynı zamanda iç dinamiklerin birbirini yıpratmasının bir sonucu olarak Çeçenistan'ın ulusal gelişimine de en büyük darbeyi vuruyordu. Şimdi bu tablo değişti.

1999'da Dağıstan'a yapılan hareket nedeniyle birbirlerine yönelik ağır sözler sarfeden Aslan Mashadov ve radikal söylemleriyle öne çıkan Şamil Basayev ile Movladi Udugov artık aynı çatının altında biraraya gelmiş durumda.
Şura Hareketi'nde yer alan Zelimhan Yandarbi, uzun bir aradan sonra geçtiğimiz Temmuz ayında savaşın başlangıcında olduğu gibi yeniden Mashadov'un İslam Ülkeleri Özel Temsilcisi olarak atandı. Mashadov'un atama kararnamesi 10 Temmuz'da Çeçenistan'ın resmi haber ajansı Chechenpress'te yayınlanarak tüm kamuoyuna duyuruldu.
Ardından 27 Haziran-4 Temmuz tarihleri arasında yapılan Devlet Savunma Komitesi zirvesinde Çeçenistan'da savaşa katılan tüm birlikler arasında birliği ve koordinasyonu sağlamak amacıyla Askeri Komite kuruldu. Komitenin başına ise Basayev getirildi. Bu zirvenin en önemli sürprizlerinden birisi ise Başkomutan Aslan Mashadov'un yardımcısının bundan sonra Basayev olacağıydı.
Aslında Mashadov'un Çeçen komutanları kendi etrafında toplama planı ilk ipucunu daha önce vermişti. Mashadov, daha önce azlettiği Çeçen komutan Ruslan Gelayev'e Çeçenistan'a dön diye çağrı göndermişti. Bu haber Rus kaynaklı olduğu için kimse üzerinde durmadı. Bilindiği gibi Gelayev, bir süredir barındığı Gürcistan'dan ateş topu haline gelmişti. Geçen yıl Ekim ayında Pankisi'den bir grup Gürcü ile birlikte güya Abhazya üzerinden Soçi'ye geçerek Rusya'nın diğer bölgelerinde yeni cepheler açma niyetindeydi. Bu amaçla Gürcistan'ın kontrolündeki Abhazya toprağı Kodor geçidine gelmiş ve Gulripş'te Abhaz askerlerle çatışmaya girmişti. Sonuçta her iki taraftan da çok sayıda insanın ölümüyle sonuçlanan bu olayda Gelayev'in kendisi de yaralanmış ve bir süre sonra tekrar Pankisi'ye dönmüştü. Bu arada Aslan Mashadov, Ruslan(Hamzat) Gelayev'in Abhazya'da neden olduğu çatışmalarda Çeçen yönetiminin hiçbir sorumluluğunun olmadığını bildirmiş, Kafkasya genelinde rahatsızlığa hatta Çeçen-antipatisine neden olması üzerine de resmi bir açıklama yayımlama gereği duymuştu. Mashadov, hiçbir Çeçen komutanın Çeçenistan dışında eylem yapmasını istemiyor ve Gelayev'in ne Çeçenistan'ı ne de Çeçen yönetimini temsil etmediğini vurguluyordu. Mashadov, daha sonra Kodor'daki çatışmalardan çok daha önce Gelayev ile ilgili aldığı azil kararını yayımlattı.
22 Kasım 2000 tarihli ve 545 Nolu kararnamede şöyle deniliyordu:
"Komsomolskoye yerleşim merkezinin savunmasında, birlikleri kötü yönetmesi sebebiyle, yüzlerce direniş savaşçımızın ölümünden dolayı General Hamzat Gelayev suçludur. İkinci Rus-Çeçen savaşının hiçbir anında, bu kadar kayıp verilmedi. Güneybatı Cephe Komutanı Gelayev, vazifesini yapmamış ve başkomutana aracı kullanarak da olsa hiçbir şey sormaksızın kendi başına karar almıştır. Birliklerin bir kısmıyla komşu bir devlete gitmiş, savaş alanını terketmiş, korkaklık yapmıştır... Anayasamızın bana verdiği hakkı kullanarak Hamzat Gelayev'i görevden aldım. Generallik rütbesini sökerek, er'liğe azlettim. Başkomutan olarak Gelayev'i vatan savunmasından aldım."
Gelayev, Gürcistan'dan uzun bir süre çıkamadı. Bu günlerde tekrar Çeçenistan'a dönmek için hareket halinde. Çeçenistan'a vardığı takdirde Çeçen savaşının dağınık ayakları tekrar biraraya gelmiş olacak.

Mashadov'un son adımı ise Ruslar tarafından "Çeçenlerin Gebels'i"(1) olarak tanımlanan Movladi Udugov'u, potaya sokmak oldu. Udugov için aile içinde aktif olarak çalışma yapabileceği bir komite oluşturulmuştu. Enformasyon çalışmalarıyla bilinen Udugov, Dış Enformasyon Komitesi Başkanı olmuştu. Mashadov'un muhalefete bir önemli jesti ise Şura Hareketi'nin yayın organı Kavkaz-Center'ın Chechenpress gibi resmi açıklamaları yayınlama hakkına kavuşmasıydı.

Amerika dahil birçok batı ülkesinin yanısıra Rusya cephesinde Memorial gibi insan hakları kuruluşları ve özellikle Duma'daki liberal kanadın Putin'e "Aslan Mashadov ile görüş" çağrısı şu gerekçe ile geri çevrilegeldi: "Mashadov Çeçenistan'ı temsil edemiyor."
Aslında Rusya'nın şahinler kanadının savaşçı ruhunu besleyen bu gerekçe, Çeçenistan'a destek veren cephenin elini zayıflatıyordu.
Ahmet Zakayev, Mashadov'un attığı adımla vermek istediği mesajı bugünkü Kommersant gazetesine şöyle özetledi:
"Mashadov, Çeçenistan'da durumu kontrol altında tuttuğunu gösterdi. O Rusya'ya karşı direnen tüm güçleri birleştirdi. Sanırım Rusya'nın politik diyaloga geçmeye niyet ettiğinde muhatap olacağı tek kişi Mashadov olduğu açıktır. Ne Udugov ne de Yandarbiyev, Savunma Konseyi'nin üyesi değil ancak her biri kendi uzmanlık alanlarında etkili yerlerdedir."
Gerçi Mashadov'un atama kararnamesinden en komite başkanları ve cephe komutanların Savunma Konseyi(Şura Meclisi)'nin üyesi olduğu sonucu çıkıyor. En azından Udugov için bu söylediğim geçerli. Zakayev'in neden konsey üyesi değiller dediğini bilmiyoruz.

Hatırlanacağı gibi 11 Eylül'den sonra Rusya, Çeçenleri de "uluslararası teröristler" kapsamına sokabilmek için çok yoğun bir kampanya yürüttü. Bush yönetimi ise bu kumpas karşısında Mashadov yönetimine "El Kaide ile bağlantılı gruplardan uzak dur" mesajı gönderdi.
Hattap ve arkadaşlarının Çeçenistan'daki varlığından duyulan rahatsızlık bir şekilde Mashadov'a iletildi. Bir süre sonra da Ruslar, Hattap'ı öldürdüklerini açıkladılar.
Rusya'ya Çeçenistan'da politik bir çözüm bulunması tavsiyesinden geri adım atmayan Amerika, Hattap'ın sahneden çekilmesiyle Kerimlin tarafından önüne konan kartlardan en önemlisini kapmış oldu.
Aslında bir bakıma Putin yönetimi de bundan sonra 1999'da teröre karşı mücadele söylemiyle Çeçenistan'da savaşın gerekliliğine inandırdığı kendi halkına bu işi hallettik mesajı verebilmek için fırsat yakalamış oldu.
Kremlin açısından bakılacak olunursa 80 bin Çeçenin öldürülmesine rağmen hala teslim alınamayan bir Çeçenistan var. Kamuoyu hazır olduğu takdirde Putin bir an önce Çeçenistan batağından en az prestij kaybıyla kurtulmak isteyeceği açık.
Rusya kamuoyunda barış taraftarları eskisine oranla daha fazla. Kamuoyu bu oranın yüzde 60'lar seviyesine ulaştığını gösteriyor.

Putin'in tüm Çeçenistan'ı temsil eden Mashadov'dan başka seçeneği yok. Çeçen cephesindeki bu birlik aynı zamanda Kremlin'in yönetici olarak atadığı eski müftü Ahmet Kadirov'un zayıf olan pozisyonunu daha da sarsacaktır.

İlk etapta Çeçenlerin Putin'i masaya oturmaya zorlayacak büyük taarruzlar gerçekleştirmesi beklenir. Komple bir bastırma ve arkasından barış maması...
Dün Mashadov'un arkasında Basayev olmadan olası bir barış mamasında bileği güçlü olamazdı. Bugün ise pazarlık gücünü artırmış durumda. Putin'in hangi Çeçen grubuyla görüşeceğim bahanesi de artık çöpteki yerini almış durumda.

Fehim Taştekin
29.08.2002

1-Gebels (Goebbels Paul Joseph), Hitler'in Propaganda Bakanı'ydı