Rusya'daki Çeçen diasporasının temsilcisi Deni Teps, Ajans Kafkas'ın sorularını cevaplandırdı

Putin Mashadov'a mahkum

"Savaş süresince Mashadov'un yetkiler devam edecektir. Savaş bitince seçim olacak ve yeni başkan seçilecektir. Mashadov'u destekleyen sadece bir kişi kalsa bile kanunen başkan odur. Ama Mashadov'u destekleyen çok sayıda kitleler var ve bütün askerler onun komutası altında. Rusya'nın (barış görüşmelerinde) Mashadov'dan başka bir seçeneği yok."

Fehim Taştekin

Deni Teps, Türkiye'de yapılması planlanan ancak Rusya'nın baskıları nedeniyle Türk makamlarının verdiği izni geri aldığı Dünya Çeçen Konferansı'nın organizasyon sorumlusu olarak yeniden gündeme gelen bir isim. Rusya'da akademisyenlik yapan ve aslen Çeçen olan Deni Teps ile Çeçenistan'daki son durum ve Rusya'daki Çeçen diasporasını konuştuk.

Ruslar'a hukuk öğreten Çeçen

1961 doğumlu olan Deni Teps, 11 yıllık zorunlu eğitimini Astrahan'da 1979'da, üniversiteyi öğrenimini de aynı şehirde 1983'te tamamladı.

1983'de döndüğü asıl memleketi Caharkale'de bir süreliğine hamallık yaptıktan sonra Leningrad Üniversitesi'nde Ekoloji ve Coğrafya Enstitüsü'ne devam etti. Aynı üniversitede hukuk üzerine doktora yaptı.

Şimdi Leningrad Üniversitesi'nde ve ayrıca Devlet Hizmet Akademisi'nde hukuk ve uluslararası hukuk dersleri veriyor. Devlet Hizmet Akademisi'nde kendisinden yaşça çok büyük öğrencileri arasında valiler ve üst düzey yöneticiler de bulunuyor.

Teps gelecek yıl profesörlük unvanı almayı ümit ediyor. Teps 1992'den beri Rusya Çeçen Kongresi Başkanlığı'nı yapıyor.

Ruslar açısından Kremlin'in Çeçenistan'daki savaşına karşı açıkça sesini yükselten bir Çeçen'den uluslararası hukuk ve devlet hukuku dersi almak nasıl bir şey acaba?

Aslında Çeçen olduğumu için çoktan beri üniversiteden atmak istiyorlar. Rusya yönetimini eleştirdiğim için beni kesinlikle istemiyorlar. Ancak ben Rusya'nın hukukunu çok iyi biliyorum ve hakkımı sonuna kadar hukuk yollarından arayacağımı bildikleri için şimdilik bana dokunmamayı tercih ediyorlar. Üstelik çok sayıda insan hakları örgütü üyesi ve politikacıyla olan yakın temasım nedeniyle benimle uğraşmak istemiyorlar.
Benim bir avantajım da rektör Çubinski Nadejdin benimle aynı kafadan. O da Rusya'nın Çeçenistan'daki savaşına karşı çıkanlardan biri. Kendisi Yahudi asıllı. Korkarım ki onu da benim yüzümden görevden alacaklar. Bir seferinde derste "Rusya haydut bir devlettir, soyguncular ve çürümüş bir toplumun ittifakıdır" dedim. Bundan dolayı çok tepki aldım.

Çeçen halkını toptan imha etmeyi göze almış bir yönetimin bir Çeçen öğretim görevlisini diskalifiye etmesi bu kadar zor mu?

Bir seferinde bana "senin için Mozdok'a bilet alır, seni oraya göndeririz (Seni orada toprağa gömeriz)" diye tehdit ettiler. Ben de onlara "ben sizi biletsiz gönderirim" diye cevap verdim. Bana "bizi eleştirmeyi bırak sana unvan verelim" dediler. Ben onlara "halkımı koltuk ile değişmem" dedim. Olmadı para teklif ettiler. O da olmadı. Tek seçenekleri kaldı: Öldürmek. Ancak beni öldürdüklerinde herkes katilin kim olduğunu bilecek. Ayrıca Rus öğrenciler beni seviyorlar.

Bir iki kere beni karalayıp sonra üzerime gelmeye çalıştılar ancak tutmadı. Çünkü ben ne içki içiyorum, ne de öğrencilerden rüşvet alıyorum. Kolay kolay onlara açık vermedim bu güne kadar.

Peki temsilcisi olduğunuz Çeçen Kongresi'nin Moskova'daki durumu nedir? İktidarla ilişkileriniz nasıl?

Uluslararası Çeçen Konferansı, 1994'de Moskova'da toplandı. Tüm ülkelerden temsilciler vardı. Konferans planlanan savaş nedeniyle Çeçen diasporasının Kremlin'e desteğinin sağlanması için Ruslar'ın inisiyatifi ile yapılmıştı. Nitekim konferanstan bir-iki ay sonra savaş patlak verdi. Rus hükümeti Çeçen muhalefetini organize ederek sözde Dudayev'e karşı bir cephe oluşturulmak istemişti. Çernomirdin'in finanse ettiği bu konferansta bizden savaşı desteklememizi istediler ancak bizim buna hayır diyeceğimizi kesinlikle beklemiyorlardı.
Bana da "bir aydın olarak bizim adamımızdır" diyerek söz hakkı verdiler. Ancak ben kürsüye çıktığımda "Böyle bir teklifi desteklersek lanetlenecek olan Ruslar değil biz Çeçenler olacağız. Savaş Rusya'ya lazım. Şimdi bunu iyi anlamazsak gelecekte olanların sorumlusu kesinlikle biz olacağız" dedim. Tabi ardından savaş başladı.

Sonra nasıl oldu da Çeçen Kongresi'nin inisiyatifi Çeçenler'e geçti?

Deni Teps Çeçenistan Devlet Başkanı Aslan Mashadov ile

1995'te diasporanın temsilcileri İstanbul'da biraraya geldi. Uluslararası Çeçen Kongresi'nin yöneticileri seçildi. Amerika'da öğretim üyesi olan Prof.Muhammed Şişani başkan oldu.

Yani inisiyatif şu an Çeçen diasporasında diyebiliriz...

Evet başlangıçta Ruslar'da olan inisiyatif Çeçenler'e geçmiş oldu.

Kongrenin temsil gücü nedir?

Uluslararası Çeçen Kongresi'nde çekirdeği Rusya, Kazakistan ve Türkiye oluşturuyor. Kongre Amerika'da Maryland Eyaleti'nde resmen kayıtlı bir örgüttür. Yakında bazı değişikliklerle kaydını yenileyeceğiz.

Kongrede kimler var?

Prof. Abdullah Davutov, tanınmış bir hakim olan Ali Yunusov, aktif katılım göstermese de Ruslan Hasbulatov vs. Ancak ünlü isimlerden uzak durduğumuzu belirtmek isterim. Ruslan Auşev de bizi destekleyen kişiler arasında.

Kongrenin tam olarak amacı nedir?

Amaçlarımızdan biri Çeçenler'i birleştirmek, Rus yanlısı olanları da en azından savaş karşıtı pozisyona çekmektir. İstanbul'da yapmak istediğimiz konferansın amacı da Çeçen toplumunu biraraya getirerek, halkın temsilcilerinin neler istediğini ortaya çıkarmaktı. Kısacası savaş zamanında barışçı bir misyon üstlenmiş durumdayız. Halkın halklarının korunması ve insani yardım organizasyonlarının yapılması, mültecilerin sorunlarının çözülmesi gibi hedefler üzerine yoğunlaşmış bulunuyoruz.

Kongrenin savaş döneminde çok fazla etkinlikleri göze çarpmadı. En azından biz göremedik. Neler yaptınız 1. ve 2. savaş sırasında?

Birinci ve ikinci savaş sırasında daha çok insani yardım organizasyonları ve lobi faaliyetleri gerçekleştirdik. Birinci savaşta Avrupalı devletler ve Rusya Parlamentosu'nda çok etkili olamadığımız doğru. İkinci savaşta daha etkili hale geldik.

Amacımız bir lider tayin ederek halkı onun tarafında toplamak değildi. Biz hiç kimsenin bizi kullanmasını istemedik, bu nedenle de çalışmalarımız devam ettiği halde ortalarda gözükmek istemedik. Lord Judd da bizi tanır mesela. Ancak ne Rusya'da ne de uluslararası alanda kimsenin bizi kullanmasını istemedik. Bu sayede kimlerin gerçekten Çeçenler'e yardım etmek istediğini, kimlerin politika yapmak arzusunda olduğunu daha rahat anladık. Biz bağırsaydık sahtekarlar da aramıza rahatlıkla girerdi. Ünlüler bizi değil biz onları kullanıyoruz, mesela Hasbulatov'un ekonomi, Aslahanov'un güvenlik konularında birikimlerinden yararlanıyoruz.

Rusya'daki Çeçen diasporanın durumu nedir? Çeçenistan sorununun çözümü hakkında hangi görüşler ağırlık kazanıyor?

Rusya'daki diaspora hukuk, hak ve insanilik prensiplerini öne çıkarmaktadır. Bu üç şey ne Kadirov'un yanındadır ne de Rusya'nın. Biz hukukun ve kanunların yanındayız. Mashadov halk tarafından seçilmiş bir liderdir. Kanunen lider odur.

Üstelik Rusya ile Çeçenistan arasında yapılmış anlaşmalar vardır. Bu anlaşmalara riayet edilmediydi. Çeçenistan insanilik açısından düşünüldüğü zaman da durum vahim bir tablo arzediyor.

Bu savaş neden bu kadar uzadı sizce?

Rusya böyle istediği için. Şayet Rusya isterse 2 saat içerisinde bu savaşı bitirebilir. Siyasi ve askeri yönetim savaşın devam etmesini istiyor. Askerler bu savaşta hem unvan hem de çokça para kazandı. Siyasiler ise Rusya'daki krizi Çeçenistan'daki savaşla örtmeye çalıştılar. Kendilerini bu şekilde akladılar.

Peki ufukta barış gözüküyor mu?

Şu anki durum şudur: Rusya askeri olarak Çeçenler'le baş edemedi ve dolayısıyla halka zulmediyor. Çeçenler ise Rusya'yı dize getirecek güçte değiller. Rus ordusundan binlerce kat daha küçük ve zayıflar. Buna ilaveten dünyada Çeçenler'e yardım eden kimse de yok. Rusya ile ticari ilişkileri olan devletler zaten bizle ilgilenmiyorlar. Halk ayrı tabi. Uluslararası kamuoyu savaşı istemiyoruz diyor ama sonuç yok. Birçok büyük devlet Çeçenistan'da savaşı devam etmesinden fayda umuyor.

Rusya ile petrol rekabeti olan Arap ülkelerini de aynı çerçevede değerlendiriyor musunuz? Bu ülkeler bir taraftan da Çeçen savaşını finanse etmekle suçlanıyor biliyorsunuz...

Finanse etselerdi bu belli olurdu, en azından bizimkilerin elinde silah olurdu. Savaşçıların ellerinde silah yok şu an. Çeçenler'e dışarıdan silah geldiği kesinlikle doğru değil. Şu an canlarını ortaya koyarak Ruslar'dan silah ele geçirmeye çalışıyorlar.

Yakın bir gelecekte barış görüşmelerinin başlaması ümit edilebilir mi?

Çeçenler'in Ruslar'ı barış görüşmesine mecbur bırakacak askeri bir hamle yapacak gücü yok. Zaten İstanbul'da yapmak istediğimiz kongrenin savaşın durdurulması için bir iradenin ortaya çıkmasını hedeflemiştik. Barış için nedenleri oluşturmaya çalışıyoruz. Uluslararası Çeçen Konferansı'ndan bir karar çıkartıp buna dünya kamuoyundan destek arayışları içerisindeyiz...(Türkiye tarafından İstanbul'da yapılmasına izin verilmeyen konferansın başka bir ülkede yapılması planlanıyor. FT)
Çeçenler mutlaka kazanacak ve Ruslar çekilmeye mecbur kalacaklar. Başka bir durumu sonuç olarak kabul etmek mümkün değil.

Rus kamuoyu ne düşünüyor? Kamuoyu barışa hazır mı?

Rus kamuoyu korkutulmuş durumda. FSB hükümetini sevmiyorlarsa da seviyormuş gibi gözükmek zorundalar. Rus kamuoyu Moskova'daki patlamalarla Çeçenistan'daki savaşa hazır duruma getirildi. Ancak Rus kamuoyu kendini korumak amacıyla savaşa destek oldu. Rusya'da şu anda FSB'nin örgütlediği bir takım silahlı örgütler ortaya çıkıyor. Bunlar daha çok Kafkas halklarına karşı propaganda ve eylem yapıyorlar. Bu örgütlerin tehditleri halkı etkiliyor. Rus halkı köle gibidir. Totaliter bir mantığa sahiptir. Böyle örgütlenmeler çok kolay gerçekleştirilebilir.

Putin'in 11 Eylül'den sonra Çeçenler'e bir kereliğine yaptığı ve bir daha gündeme getirmediği barış çağrısını nasıl yorumluyorsunuz?

Putin şimdi demokrat ve barışçı adam rolünü oynuyor. Ama isteselerdi barış görüşmeleri kesinlikle olurdu. Bir tarafta görüşmeler başlasın derken diğer tarafta sivil halka ateş emri veriyorlar.

Ama Putin bir çıkmazın içinde, hiçbir şey yapamıyor. Şu an kendileri de çok iyi biliyor ki olası bir barış Hasavyurt Anlaşması'nın beter olacak. Hem kamuoyu hem Rusya yönetimi Çeçenistan'da çok yoruldu. Bir ateşleme olursa büyük bir hareket olacağını zannediyorum. Mesela iptal edilen konferanstan çok sayıda insan umutluydu. İptal edildiğini duyan çok kişi arayarak nedenini sordu.

Hatta biz bu konferansın organizasyonuyla uğraşırken savaşa karşı çıkan çok sayıda Rus parlamenter "şimdiye kadar nedeni bunu yapmadınız, neden geciktiniz" diye bizi suçladılar.

Bu kongre sonuç vereceği için durduruldu.

Rusya'nın muhtemel görüşmelerde kimi muhatap almasını bekliyorsunuz? Malum Çeçenistan'da bir de Kremlin yanlısı hükümet kuruldu...

Mashadov'dan başka kimse yok. Savaş süresince Mashadov'un yetkiler devam edecektir. Savaş bitince seçim olacak ve yeni başkan seçilecektir. Mashadov'u destekleyen sadece bir kişi kalsa bile kanunen başkan odur. Ama Mashadov'u destekleyen çok sayıda kitleler var ve bütün askerler onun komutası altında. Rusya'nın Mashadov'dan başka bir seçeneği yok.

Son bir soru. Konferans için bir yer tayini yaptınız mı?

Rusya'dan korkmayan bir ülke seçeceğiz. Danimarka, İsveç vs.

Polonya ve Çek Cumhuriyeti listede var mı?

Çekler razı olurlar ama kendileri de tam olarak ayakları üzerinde duramıyorlar. Onlara problem olmak istemiyoruz.

Teşekkür ederim.

Fehim Taştekin- Ajans Kafkas, 27.05.2002