Çeçenistan bağımsız bir devlettir
Rusya'nın tutumu
Rusya, Çeçenistan'ı bir devlet olarak tanıdı

Frensis Boyl

Rusya Çeçenistan'a yönelik son saldırılarını meşrulaştırmak için bu toprakların kendisine ait olduğunu iddia ediyor. Ve "Çeçenistan benim iç meselemdir" diyerek uluslararası kamuoyundan gelebilecek tepkileri önlemeye çalışıyor. Fakat uluslararası hukuk kriterleri açısından Rusya'nın önemli bir çıkmazı var: Çeçenlerle yaptığı anlaşmalar.
Uluslararası hukukçu Frensis Boyl, Çeçenistan'ın Rusya'nın bir parçası olduğu tezinden hareketle Kremlin'in işgalci tutumuna uluslararası çevrelerde dayanak arayanlara hukuk penceresinden cevap veriyor. Çeçenistan'ın bağımsız bir devlet olduğunu vurgulayan Boyl'un en büyük dayanağı kuşkusuz 12 Mayıs 1997'de Rusya Federasyonu ve Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti arasında yapılan "BARIŞ VE KARŞILIKLI İLİŞKİLERE DAİR ANLAŞMA".
İşte İllinoys Üniversitesi'nden Profesör Frensis Boyl'un değerlendirmesi:

"Çeçenistan bağımsız bir devlettir"

12 Mayıs 1998 pazartesi günü; Çeçen Parlamentosu üyeleri, 12 Mayıs 1997 tarihinde imzalanmış olan Barış Anlaşması'nı onayladılar. Parlamento üyeleri karşısında bir konuşma yapan Aslan Mashadov, onu tarihi belge olarak nitelendirdi. Mashadov televizyon konuşmasında, bu belgenin "İçkeriya bağımsızlığının fiilen tanınması" olarak değerlendirilebileceğini söyledi.
Çeçen liderine göre, "Anlaşmanın ikinci maddesi, Çeçenistan ile Rusya arasındaki karşılıklı ilişkileri, iki devlet arasındaki ilişkiler olarak ele almaktadır ki, bu ilişkiler uluslararası hukuk kurallarına göre yapılandırılacaktır."
Mashadov bir hususu daha vurguluyor: "Başlıca amacımız bağımsız İslam devleti kurmaktır; bu yolda karşımıza çıkacak olan zorluklara rağmen (ki Allah'ın yardımıyla bunları aşmasını başaracağız) bu amacımıza ulaşacağız."
Bu anlaşma, Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti'nin(ÇİC), Rusya Federasyonu tarafından uluslararası hukuk ve uygulamalar doğrultusunda fiilen tanınmış olduğunu tespit etmiştir. Dolayısı ile ÇİC hükümeti bu anlaşmayı, bağımsız bir devlet olarak diğer devletler tarafından fiilen veya hukuken tanınmak yönünde kullanabilecektir. Rusya, ÇİC bağımsız bir milli devlet olarak fiilen tanımış olduğuna göre, diğer devletler de aynı adımı (hatta daha fazlasını da) atabilirler. Buna gerekçe olarak aşağıdaki nedenleri sıralayabiliriz:
Anlaşmanın en önemli parçası onun başlığıdır, "Rusya Federasyonu ve Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti arasında barış ve karşılıklı ilişkilere dair anlaşma". Uluslararası hukukun başlıca ilkelerine göre; anlaşma, iki bağımsız milli devlet arasında yapılır. Diğer bir deyişle, Rusya Federasyonu, Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti'ni uluslararası hukuk ve uygulamalar doğrultusunda bağımsız bir milli devlet olarak görmektedir.

Rusya'nın tutumu

Bir karşılaştırma yaparsak; Dogovoryonnost (compact) veya Soglaşenie (accord) tanımı, örneğin Rusya Federasyonu gibi bir federe devlet ve onun bir parçası arasında yapılan anlaşmalarda kullanılmaktadır. Compact (Dogovoryonnost) yerine "treaty' (Dogovor) kelimesinin kullanılması göstermektedir ki, Rusya Çeçenistan'a kendisinin bir parçası olarak değil, bağımsız bir milli devlet olarak yaklaşmaktadır. Ayrıca normal durumda, Rusya gibi bir federe devlet ile onun bir parçası arasında "barış anlaşması" diye bir olay yoktur; bu noktadan hareketle ben şu sonuca varıyorum; Rusya ÇİC'ne, kendine ait bir parça olarak değil, fiilen bağımsız bir milli devlet olarak yaklaşmaktadır.
Keza "karşılıklı ilişkilere dair anlaşma" tabirinin kullanılması da gösteriyor ki, Rusya ÇİC'ne Rusya Federasyonu'nun bir parçası olarak değil, bağımsız milli devlet olarak yaklaşmaktadır. Normal durumda, örneğin Rusya gibi federe bir devlet ile onun parçaları arasında karşılıklı ilişkiler, federe devletin anayasası ile düzenlenmektedir. Bu belgede, Rusya anayasasına hiçbir atıfta bulunulmamaktadır. Bu nedenle rahatlıkla "Rusya, Çeçenistan İçkiraya Cumhuriyeti'ni bağımsız milli bir devlet olarak mütalaa etmiştir" diyebiliyorum .

Elbette ki, Anlaşma başlığında en önemli husus, Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti teriminin kullanılmasıdır. Bu, Çeçen halkının ve Çeçen hükümetinin kendi devleti için belirlemiş olduğu isimdir. Diğer bir deyişle, Rusya Federasyonu, Çeçenlerin kendi terminolojisini kullanarak, bağımsız milli devletin tanınmış olduğunu ifade etmiştir.
Bunun ötesinde, söz konusu Anlaşma Rusya Federasyonu ile Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti arasında yapılmıştır. Uluslararası hukuk ve uygulamalar doğrultusunda, Rusya'nın bağımsız milli devlet olduğu herkesçe eskiden beri kabul edilmiştir. Uluslararası hukuk ve uygulamalara göre, Rusya sadece diğer bağımsız milli devletlerle anlaşma yapabilir. Diğer taraftan, Rusya Federasyonu bağımsız milli devlet olarak, Rusya'nın bir parçası ile anlaşma yapamaz. Bu nedenle bir kez daha vurguluyorum ki, Rusya bu anlaşma ile ÇİC'ni uluslararası hukuk ve uygulamalar doğrultusunda bağımsız devlet olarak fiilen tanıdığını itiraf etmiş bulunuyor.

Anlaşma maddelerinden çıkan sonuç:
Rusya, Çeçenistan'ı bir devlet olarak tanımıştır

MADDE 1.
Anlaşma 1. Maddesi, esasen BM Tüzüğü 2.4. maddesinin "BM üyesi olan devletler uluslararası ilişkilerde tehdit veya güç uygulamalarından kaçınacaklar" mealindeki hükmü ile örtüşmektedir. BM Tüzüğü 2.3. maddesi de BM üyesi olan devletlerin aralarındaki anlaşmazlıkları barışçı yollardan çözmelerini öngörmektedir.
Böylece Rusya Federasyonu, ÇİC'ne BM Tüzüğünün bu iki başlıca hükmü doğrultusunda yaklaşmak hususunda yükümlülüğünü bu anlaşma ile yerine getirmiş oluyor. Ve yine normal durumda; bu tür bir yükümlülük, bir bağımsız milli devlet tarafından diğer bağımsız milli devlet karşısında üstleniliyor. Bu Rusya'nın, kendi parçalarından biri karşısında üstlendiği türden bir yükümlülük değildir.

MADDE 2.
Anlaşmanın 2. maddesi fevkalade önemlidir: "Karşılıklı ilişkilerimiz, uluslararası hukukun genel kabul görmüş olan ilke ve kurallara uygun olarak yapılandırılacaktır".
Yeltsin açıkça beyan etmiştir ki, uluslararası hukuk ilkelerinden birisi, devletlerin (herhalde Rusya Federasyonu. kast edilmektedir) toprak bütünlüğünün korunmasıdır. Ama bence, böyle bir açıklamayı yapmasının sebebi, şimdiki ortamda anlaşmanın açıkça eleştirilmesinin karşısına geçmek gayreti olmuştur. Bir uzman olarak eminim ki, anlaşmanın önceki kısımlarında açıklanmış olan hususların ışığında, onun l. maddesinin doğru anlaşılabilmesi sadece bir sebepten dolayı mümkün görülmektedir: Rusya Federasyonu ÇİC'ne uluslararası hukuk ve uygulamalar doğrultusunda fiilen sanki bağımsız bir milli devlet olarak yaklaşmaktadır.
Yalnız bağımsız milli devletler "genel kabul görmüş uluslararası hukuk ilke ve normlarına" uymaktadırlar. Ve anlaşmalar, federe devlet ile onun parçaları arasında değil, bağımsız milli devletler arasında yapılmaktadır.

MADDE 3.
Anlaşma 3. Maddesi şöyledir: "Bu anlaşma, karşılıklı ilişkilerin değişik konularına dair ileride yapılacak olan diğer anlaşma ve sözleşmeler için temel oluşturacaktır".
Diğer bir deyişle bu anlaşma ileride yeni ek anlaşmaların da yapılabileceğini öngörmektedir. Ama, ileride yapılacak olan akitlerin türünü tanımlamakta olan "anlaşmalar" (treaties) kelimesinin ekspresif bir tarzda kullanılmış olduğuna dikkat edin. Anlaşmalar, federe devlet ile onun parçaları arasında değil, bağımsız milli devletler arasında yapılmaktadır. Buradan hareketle, ben diyorum ki, bu anlaşmanın yardımıyla, Rusya Federasyonu ÇİC'ne sanki fiilen uluslararası hukuk ve uygulamalara göre bağımsız bir milli devletmiş gibi yaklaşmaktadır.

MADDE 4 ve 5.
Anlaşmanın 4 ve 5. Maddeleri; federe devlet ile onun parçalarından biri arasında yapılan herhangi bir uzlaşmadan (compact) farklı olarak iki bağımsız milli devlet arasında anlaşmalar yapılmasına ilişkin prosedürü takip etmektedir.

İMZALAR
Bu Anlaşma, devlet başkanı olarak iki cumhurbaşkanı tarafından imzalanmış ve hemen yürürlüğe konulmuştur. Cumhurbaşkanları, sadece kendi devletleri adına hareket edebilirler. Bu anlaşma, her iki devleti ve onların başkanlarını yükümlülük altına sokmaktadır.

SONUÇ
Yukarıda açıklanmış olan hususlardan hareket ederek; ben şu sonuca varıyorum ki, bu anlaşmaya katılmakla Rusya Federasyonu, Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti'ni uluslararası hukuk ve uygulamalar doğrultusunda bağımsız bir milli devlet olarak tanıdığını itiraf etmiş bulunuyor. Dolayısı ile Çeçen hükümeti, ÇİC-nin uluslararası platformda diğer devletler ve uluslararası kuruluşlar tarafından fiilen veya hukuken tanınması amacıyla bu belgeyi kullanabilir. Rusya Federasyonu, ÇİC'ne uluslararası hukuk ve uygulamalar doğrultusunda bağımsız bir milli devlet olarak yaklaşmış olduğuna göre; diğer devletlerin ve uluslararası kuruluşların da aynı davranışta (belki de daha fazla) bulunmamalarına hiçbir sebep yoktur.

Frensis Boyl
Uluslararası Hukuk Profesörü
İllinoys Üniversitesi, Hukuk Koleji, ABD