Panki'nin günah galerisi

Fehim Taştekin

Çeçenlerin yaşadığı veya barındığı bütün yerlerin bir şekilde terörize edilmiş ortamlar haline getirilmesi acaba Rusya'nın en birincil hedeflerinden birisisi mi diye sorası geliyor insanın.

Rusya'nın 1994-1996'da kaybettiği ve masa başında en azından de facto olarak bağımsızlığını kabul ettiği Çeçenistan'a ikinci kez girebilmek için bir takım terör olaylarını tezgahladığını duymayan kalmadı.

Şimdi ise Gürcistan'ın kuzey doğusunda Borbalo dağından Alazani nehri boyunca uzanan, 34 kilometrelik bir geçitte benzer yöntemlerle terörize edilmiş mini bir Çeçenistan yaratılmak isteniyor.

Vadinin sakinleri: Kistinler

Gürcistan'ın kamu gücü olarak elinin çok fazla uzanamadığı Panki'de, Çeçen ve İnguşlarla akraba olan yani Vaynagh grubunda yer alan Kistinler yaşıyor.

Burada yedi Kistin köyü var: Duisi, Jokolo, Kvemo Omalo, Birkyani, Dzibakhevi, Şua Halatsani ve Zemo Halatsani. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği'nin 31 Aralık 2000 tarihli verilerine göre bölgede 7601 Çeçen mülteci barınıyor.

Rusya'nın öteden beri dile getirdiği iddia şu: "Burada sadece mülteciler barınmıyor, aralarında çok sayıda Çeçen savaşçı var. Panki Çeçen savaşçılara lojistik destek sağlıyor."
Gürcistan ise, bölgenin denetimi konusunda bir takım zaafiyetlerinin olduğunu kabul etse de Çeçenlerin silahlı bir kampa sahip olmadığını ısrarla vurguluyor. Önemli olan Rusya'nın bu iddialarla nereye varmak istediği.

Aslında 1999 öncesinde Çeçenistan'da oynanan oyunun perdeleri teker teker bu geçitte yani Panki'de de açılmaya başlandı ancak sonucun aynı kapıya varıp varmayacağı meçhul. Çünkü bu sefer ki pilot bölge, Rusya'nın şu an itibariyle egemenlik iddiasını sürdürdüğü bir toprak parçası değil. İkinci bir farklılık noktası ise şu: Acarlar, Abhazlar, tamamen vatansız kalan Ahıska Türkleri ve Cavahati'deki etnik Ermenilerin sorunlarına koşmaya mecali kalmamış ve de parçaları tutkalla sabitlenmiş ancak her an yapıştırıcı maddenin etkisinin geçmesiyle dağılacak bir pazılı andıran Gürcistan'a koltuk değneği olan dış güçler bölgede Rusya'yı yalnız bırakmayacak kadar olaya ilgililer. Yani Rusya Panki'ye girip hem Gürcistan'ın dağlık bölgesinde kendine askeri bir nüfuz alanı açmış olacak, hem Çeçenleri hem de onlara kucak açan Kistinleri cezalandırmış olacak. Ancak Amerika'nın başını çektiği NATO blokunun Rusya'nın önünde bir set gibi durması gereken Gürcistan'a ihtiyacı var. Dolayısıyla bu bölgenin kaderi üzerinde Rusya'nın belirleyici rol olmasına göz yummaları beklenemez.

Gürcü manevrası

Nitekim 11 Eylül sonrasında Amerika'nın başlattığı "uluslararası teröre karşı mücadele kampanyası"nda Rusya'nın kendine biçtiği rol, bu ülkeye yeni maceraların kapısını araladı. Şimdiye kadar sadece "Çeçen savaşçılara yataklık" ediyor gerekçesiyle Tiflis'i köşeye sıkıştırmaya çalışan Rusya'nın propaganda makinesi, yeni argümanlar peşindeydi. Mesela Afganistan'dan kaçan El Kaide, kontrolü zor olan Panki'de yuvalanmaya başlamış olmalıydı. Böyle bir iddia Amerika'nın da himayelerine mazhar olan Gürcistan üzerinde daha kolay baskı kurmaya yarayabilirdi. Rusya Dışişleri Bakanı İgor İvanov'a göre "Usame Bin Ladin'in Panki'de olmadığını ispat edecek elde hiçbir delil yoktu."

Nitekim beklendiği gibi oldu ve Rus İstihbarat Servisi FSB ve Rusya'nın diğer güvenlik birimleri, kazanı kaynatmaya başladı: Güya Gürcistan uluslararası teröre ev sahipliği yapıyordu. Bu iddia üzerinden Rusya yeni müdahale gerekçeleri bulmaya çok yaklaşmıştı ki SSCB'nin yetiştirdiği sayılı birkaç politikacıdan biri olan Eduard Şevardnadze beklenmedik manevralarla, hesapta olmayan bir şekilde Rusya'nın önüne çıkıyordu. Şevardnadze'ye göre, şayet Panki'de Usame bin Ladin ve El Kaide varsa kuşkusuz bunu engellemeye Gürcistan'ın gücü yetmezdi, dış yardım şarttı, ancak bu yardımın geleceği adres asla Moskova olmayacaktı.

Ladin, İvanov'un evinde!

Şevardnadze, 18 Şubat'ta Tiflis'te düzenlediği basın toplantısında, El-Kaide üyelerinin Gürcistan'ın Ahmeta bölgesinde barındığını iddia ederek Tiflis üzerinde baskı kurmaya çalışan Rusya'ya alay ediyor "Ladin Rusya Dışişleri Bakanı İgor İvanov'un Gürcistan'da annesine ait olan evde barınıyor" diyordu.

Bin Ladin'in Gürcistan'da bulunduğunu iddia eden İvanov'un Ahmeta bölgesi asıllı olduğunu hatırlatan Şevardnadze, Bin Ladin'in İvanovların evinde barınıyor olabileceğini ve Rusya Dışişleri Bakanı'na ait olmasına rağmen oranın kontrolünün elzem olduğunu söylüyordu.

Gürcü lider, aynı toplantıda Amerika ve NATO isterse Panki'ye ortak operasyon düzenlenebileceğini söyleyerek Rusya'nın Gürcistan üzerinde nüfuz alanı yaratma girişimini Amerika'yı bölgeye sokma gibi aba altından sopa gösterme taktiği ile engellemeye çalışıyordu. Bu Moskova açısından istenmeyen bir pozisyondu. Afganistan harekatıyla Rusya'nın Orta Asya'daki çıkar kanallarında kendine yer açan
Amerika'nın bu sefer Kafkasya'nın göbeğine inmesi Rusya için daha tehlikeli bir durum olacaktı.
Suç vadisi

Fakat bu Panki'ye bir operasyon düzenleme olasılığını ortadan kaldırmıyor. Şimdilik tartışma operasyon gerekli mi değil mi sorusundan operasyona katılacak güç bileşiminde kimlerin yer alıp alamayacağı üzerine kaymış durumda.

Panki'nin son iki yıllık hikayesi bölgeye er ya da geç bir operasyonu beraberinde getirecek gibi gözüküyor. Çeçenlere ve kimi Gürcü politikacılarına göre Panki'yi suçlular geçidi haline getiren Rus istihbarat servisinden başkası değil.

Çok kısa zaman içinde vadi bütün dünyada kötü bir şöhretin sahibi oldu. Bölgedeki Çeçen thamateler yani toplum üzerinde sözü geçenler, bu tür suç şebekelerinin faturasının iki gün sonra kendilerine kesileceğini iyi bildikleri için gerek adam kaçırma olaylarında gerekçe diğer çete faaliyetleri söz konusu olduğunda polisin işini kolaylaştıran roller üstlendiler. Yeri geldi thamateler kaçırılan insanları kurtarmak için kendiliklerinden harekete geçtiler, yeri geldi Gürcistan lideri Eduard Şevardnadze bile onlara devreye girmeleri için ricada bulundu. Aslında Kistinlerin kendi geleneklerinden kaynaklanan yerel oto-kontrol mekanizması hep gözden kaçırılıyor. O toplumun seçkinleri (thamateleri) Tiflis'in merkez olarak asla hayal edemeyeceği bir gücü elinde tutuyorlar. Şevardnadze'nin thamatelerden yardım istemesinin hikmeti burada gizli.

30 Kasım 2000'de iki İspanyol işadamının Tiflis'te kaçırılması üzerine Panki uluslararası medyanın gündemine kötü bir şekilde girmiş oldu. Antonio Tremino ve Francisco Rodriguez adlı iki işadamı Tiflis Havalimanı'na giderken kayıplara karışmıştı. İş adamları 10 Aralık 2001'de serbest bırakıldı.

Panki sonraki aylarda kötü ününe yine katkılarda bulundu. 12 Mayıs gecesi kaçırılan Gürcü milletvekili Petre Tsiskarişvili ve nisanlısı Aniko Surmava, iki gün sonra Ahmeta Bölgesi eski Emniyet Müdürü Temur Arabuli ile yerli Kistinlerin ileri gelenlerinin yaptığı arabuluculuk sonucu serbest bırakıldı. Olaya karışanlar daha önce Uluslararası Kızılhaç görevlileri Natalia Zelino, Sofi Prokofiyev ve şoför Yuriy Darçivey'i kaçıranlarla aynı kişilerdi.

Vadide Mayıs 2001'de Çeçenistan Devlet Başkanı Aslan Mashadov'un adamlarından İçişleri eski Bakan Yardımcısı Movladi Raysov'un cesedi bulundu. Ravsov, 1999'da mülteci olarak geldiği Tiflis'te kiraladığı bir evde üç çocuğu ile birlikte yaşamını sürdürüyor ve Çeçenlerin meseleleriyle ilgilenmiyordu. Temmuz ayında Panki'de yeni bir senaryo yazıldı ve insanların alışık olmadığı bir haber çalındı kulaklarına: "Panki'de Gürcüler yerli Çeçenleri kaçırdı". Bu olayla ilgili olarak Ajans Kafkas, 17 Temmuz 2001'de şu haberi veriyordu:
"13 Temmuz'da Gürcistan'ın Lali yerleşim merkezinde 31 yaşındaki Mamuku Arabuli adlı şahıs kaçırıldı. Arabuli, Gürcistan devlet güvenlik birimlerinde çalışıyordu.

Birilerinin bu olaydan hemen yerli Çeçenleri yani Kistinleri sorumlu tutarak Gürcüleri kışkırtmaya çalışmasıyla Arabuli'nin hemşehrileri Panki'ye giden bir otobüsü durdurarak içindeki 10 yerli Çeçeni rehin aldı.

Gizli propaganda makinesi Panki'de temizlik operasyonu yapılacağı ve 10-60 yaşındaki tüm Çeçen erkeklerin Rus toplama kamplarına götürüleceği şayialarını yayarak tüm Çeçenleri tahrik ediyordu. Bunun üzerine olayların büyümesinden endişe duyan mülteciler ve Kistin toplumundan ileri gelen yaşlılar Gürcü güvenlik yetkilileri ile bir toplantı yaparak olaya müdahale ettiler.

Panki'de Kistinlerle Gürcüler arasında yaşanan karşılıklı rehine kriziyle ilgili en dikkat çekici yorum Gürcistan'da radikal muhalif organizasyonlardan İlya Çavçavadze Derneği'nden geldi. Dernek Prime-News'e bir mektup göndererek, Panki'deki olayları Rusya'nın isteği üzerine Gürcü istihbaratının gerçekleştiğini ileri sürdü.

Mektupta, Rusya'nın 1999 AGİT İstanbul Zirvesi'nde varılan mutabakat gereği Gürcistan'dan çekmek zorunda olduğu üslerinde kalıcı olmak için birtakım gerekçeler aradığı ve bölgede etnik gruplar arasında çıkacak çatışmalardan yararlanmak istediği belirtilerek "Panki geçidindeki olaylar Gürcistan'da bulunan Rus askeri üslerini kalıcı yapmak amacını taşıyor" deniyordu.

Ancak bu kriz başka gelişmelere yol açtı. Ahmeta bölgesindeki Magraani, Agrokhi, Pichkhovani adlı üç köy, rehine krizi ve suç şebekelerine karşı kendilerini koruyabilmek için Panki'nin girişine kendi karakollarını kurdular. Köylülerin canına tak ettiren olaylar bunlarla sınırlı değildi. Mesela krizin öncesindeki hafta inekleri, ondan önce de atları çalınmıştı.

Osetlerin derdi

Panki'deki huzursuzluk vadinin bir başka halkını, Osetleri tedirgin etti. 19 Temmuz'da Prime-News'e bir açıklama yapan Osetya Göçmen ve Mülteci Komitesi Başkanı Boris Koçiyev, Panki'deki olaylar nedeniyle Oset ailelerin kendilerine müracaat ederek başkent Tskhinvali'ye yerleşmek istediklerini bildiriyordu.
Kasım 2001'de 4 Gürcü Papazın 1 milyon fidye istemiyle kaçırılması diğerlerine göre daha dikkat çekiciydi.

Bir provokasyon daha

Bin Ladin'in Panki'de olduğu iddiaları gündemden düşmezken yeni bir provokatif gelişme yaşandı. 17 Şubat'ta akşam saatlerinde 4 Gürcü polis yerliler tarafından kaçırıldı. Bu sefer amaç fidye değil, önceki gün arananlar listesinde olup da tutuklanan uyuşturucu kaçakçısı Iuriy Bagakaşvili'nin serbest bırakılmasını sağlamaktı.

Vadide sözü geçen insanların çabaları sonuç verdi Duisi köyü yakınlarında rehin alınan 4 polis 19 Şubat'ta gece yarısı serbest bırakıldı.

Kısacası fidye için adam kaçırma olayları ile adından söz ettiren ve kötü bir şöhrete kavuşan Panki, bir-iki yıl içerisinde uluslararası müdahale gücünün kapsama alanına girmeyi başardı. Rusya'nın rüyası Amerika'ya nasip olacaktı. Pentagon bölgeye asker sevketmek için psikolojik zemini çok kolay bir şekilde yakalamış oldu. (22.02.2002)

Yeni Kafkasya Yıl 1, Sayı 4