Belge 10
Tasvir-i Efkâr Gazetesi'nde yayınlanan Kafkasya haberleri

Hazırlayanlar:
Ali Barut, Mustafa Özsaray, Rafet Özsaray
Tashih: Fethi Güngör

17. Dağıstan ahalisinin topluca ayaklanması

Tasvîr-i Efkâr, 29 Zilkade 1279 / 18 Mayıs 1863,

Dağıstan ahalisi kâffeten ayaklanmış olduklarına dair Courrier d'Orient bir havadis neşretmiştir.

18. Abzah'da Rusların bozguna uğratılması

Tasvîr-i Efkâr, 2 Zilhicce 1279 / 21 Mayıs 1863, Sayı 94

Çerkesistan'da vâkî Abzah taraflarında Rusyalının 4000 kişiden mürekkep bir ordusuyla Çerkesler beyninde bir muharebe vukû bularak Rusyalılar bozulmuş ve bir hayli telefat verildikten sonra içlerinden 300 kişi dahî esir olmuş olduğu bazı gazetelerde görülmüştür.

19. Rusların silah kuvvetiyle Natuhaç kabilesini vatanlarını terke zorlaması, Çerkes Meclis-i İdare Müftüsü ve Kumandan Hüseyin Efendi'nin yaralanması, Dağıstanlıların ayaklanarak bir kaleyi zabt etmeleri ve Çerkeslerin Avrupa'nın duyarsızlığından şikayet etmeleri

Tasvîr-i Efkâr, 23 Muharrem 1280 / 10 Temmuz 1863, Sayı 108

Çerkesistan'dan tahrirat-ı mahsusa 26 Zilhicce

Bundan akdem Rusya devleti Natuhaç kabilesine ya Kuban nehrinin öte tarafına geçmelerini veyahut diyar-ı âhara hicret etmelerini teklif etmiş ise de ahali rûy-ı muvafakat göstermemiş idi.
Bu defa Rusyalı bu maksadı silah kuvveti ile hasıl etmek için kabile-i merkûme üzerine 12.000 kadar asker sevk eylediği istihbar olunarak kabile-i merkûme harbe hazırlanmış ve Şapsığ kabilesinden dahî iânelerine bir miktar adam gönderilmiş olmakla tarafeyn Mezıb nam mahalde yek diğerine mülâkî olarak iki buçuk saat muharebe eyledikten sonra Çerkesler hâiz-i fevz ve zafer olmuşlardır.
Bu muharebede bizim tarafta 31 şehit 76 mecruh vukû buldu. Rusyalılar ise beraber götürdüklerinden başka ormanlar arasında 576 maktûl bırakmışlardır.
Bu muharebeden mağluben firar eden Rusya fırka-i askeriyyesi Abzah tarafında Pşış nam mahalle gitmekte olduğu haber alınması üzerine Meclis-i İdare müftüsü olup zaten bir ayağı mecruh olan Hüseyin Efendi kumandasıyla üzerine mikdâr-ı kifâye asker sevk olunmuştu. Bunlar bir büyük muharebede galebe-i kâmileye mazhar olarak Rusyalıyı tarumar etmiş ve fakat bu sırada müftî-i mûmâ ileyh yaralanmıştır. Tafsilatı henüz vurûd etmediğinden ileride iş'âr ederim.
Dağıstan'dan alınan haberlere göre bir takım ahali birdenbire ele silah alarak Rusyalının bir kalesini zabt etmiş ve derûnunda 900 neferle iki zabit katletmiştir. Bunun için Dağıstan'dan bize suret-i resmiyede haber gelmemiş ise de aldığımız rivayet her türlü şüpheyi dafi' olacak surette mevsûkdur.
Lehistan ahalisi üzerine memur olan Rusyalıların harekât-ı zalimanesinden bizâr olarak ellerine silah aldılar ve Avrupa nezdinde mazhar-ı muhabbet ve tahsin oldular. Biz ise ale't-tevâlî peşimizde dolaşan ve dağ tepelerinden aşağı inenlerimizi ukûbât-ı şedîde ile idam eden 80.000 kişiden mürekkep bir ordunun muhâcemât-ı mütevâliyesinden kendimizi muhafaza için can feda ediyoruz. Hiç kimse tarafımıza nazar-ı şefkatle bakmıyor. Lehlilere sorulsa bizim dahî şefkat ve himayete ihtiyacımız kendileriyle beraber ve onlardan ezyed ve evfer olduğunu tasdik ederler.

20. Şeyh Şamil'in emîrlerinden Hacı Murtaza Bey'in Dağıstan'da yeniden direniş başlatması

Tasvîr-i Efkâr, 1 Safer 1280 / 18 Temmuz 1863, Sayı 114

Courrier d'Orient Dağıstan'dan havadis-i âtiyeyi alıp neşretmiştir.

Şeyh Şamil Hazretleri'nin ümerâsından Hacı Murtaza Bey, Lezgilerden 1500 kadar adam cem ile Zakatal ovasına inerek orada bulunan köprüleri tahrib etmiş ve Dağıstan'a adamlar irsali ile ahaliyi teşkil eylediği cemiyet-i milliyeye davet eylemiş olduğundan ve zaten Dağıstan ahalisi şeyh-i müşârun ileyh zamanında serbestliğe alışmış ve Rusya'nın mahkumiyetine gireli dûçâr oldukları mezalimden bîzâr olmuş olduklarından beş gün zarfında maiyyetine 10,000 kadar asker toplanmış ve Oğuz tarikinden Rusya'nın postasına tesadüf ederek yanında bulunan birkaç Kazağı katl ve cerh ile bir takımını dahî kaçırarak postayı zabt eylemiş ve sahra-yı mezkurda bulunan Rusyalılar emlakini terk ile Tiflis'e gelmekte bulunmuştur.

21. Rusların Abzah ve Şapsığ'dan geri çekilmesi, Abazaların harbe iştiraki, Kubanötesi Çerkeslerinden bazı ailelerin Osmanlı ve Çerkesistan içlerine hicreti

Tasvîr-i Efkâr, 24 Safer 1270 / 10 Ağustos 1863, Sayı 117

Çerkesistan'dan tahrîrât-ı mahsûsa 25 Muharrem

Geçen ay nihayetinde bazı küçük fırkalar tertib olunarak Abzah ve Şapsığ taraflarına sevk olunmuş ve zabitlerine orada bulunan Rusya palankaları üzerine sıkça hücum etmelerine dair talimat verilmişti. Bu tedbirin semeresi olarak Rusyalı geçen sene Abzah tarafında Pşış nam mahalde inşa etmiş olduğu üç kıta palankayı terk ile gerideki büyük istihkama çekilmiştir. Külle yevm bu suretle muharebeler vuku bulmakta ve Çerkesler hayli eşya iğtinâm etmektedir.
Gagra ile Sohum arasında olan Abazaları harbe davet etmiştik. Bunların dörtte üçü bizimle müttefik olduğu gibi biri dahî Rusya tarafını iltizam eylediğinden beynlerinde hasıl olan münazaa muharebeyi netice vermiş ve hayli telefat vuku bulmuştur. Kendi taraflarına iane için Rusyalı Sohum'a biraz asker sevk etmiş ise de bu asakir kaleden harice çıkamamaktadır.
Rusya generallerinden biri 150 kadar süvari ile bir kaleden çıkıp diğer bir mahalle gideceği zikr olunan küçük fırkalardan biri haber almakla yol üzerinde ihtifa edip asakirin oraya vurûdunda üzerine hücum ile bir takımını tedmîr ve generali esir eyledikleri istihbar olundu.
Bir de bu esnada Memâlik-i Devlet-i Aliyye'ye bir takım familyalar hicret etmektedir. Bunlar asıl muhârib olan Çerkeslerden olmayıp mukaddema Rusyalının Kuban'ın öte tarafında zabt etmiş olduğu yerler ahalisindendir ki, geçen sene bir takımı Memalik-i Osmaniye'ye ve bir takımı dahî muharib olan Çerkesistan'a hicret etmişti. Asıl Çerkesistan'dan bir hane bile yerinden çıkmadı ve vatanlarının muhafazası için düşman karşısına gitmekten başka bir tarafa azimet etmek arzusunda değillerdir. Bu sene ekinlerden ziyade korkulmakta idi. Fakat hamd olsun sonradan zuhur eden bârân cihetiyle sair senelerin birkaç misli mahsulat vücuda gelmiş ve ahali bundan fevka'l-gaye müteşekkir bulunmuştur.

22. Abazaların, Sohum ileri gelenlerinden Hamid Bey'in Tiflis'e sürülmesi üzerine, Hacı Grandük komutasında Çerkeslerle birlikte Ruslara karşı savaş başlatmaları

Tasvîr-i Efkâr,1 Rebiülahir 1280 / 15 Eylül 1863, Sayı 119

Çerkesistan'dan tahrirat-ı mahsusa 5 Safer

25 Muharrem tarihli tahriratımda Abazaların cemiyet-i külliyesi bizimle müttefik olduğunu ve birazı Rusya taraftarı bulunduğunu beyan etmiştim. Bu vak'a üzerine Sohum ahalisinin en muteberi olan ve kendi haliyle meşgul bulunan Hamid Bey'i Rusya memurları tahrik-i fesad töhmetiyle itham ederek mahbusen Tiflis'e göndermiştir. Rusya taraftarlığını iltizam eden Abazalar metbûalarının derece-i hakkaniyetini bu vak'a ile istidlal ederek zehabları ne mertebe yanlış olduğunu anladılar. Ve sair hemşehrilerinin mesleğine ittibaen Çerkesler tarafına meyl etmeye başladılar.
Rusyalıya ilan-ı muhalefet eden Abazaların kumandası, Millet Meclisi tarafından Grandük Bey'e havale kılındı. Mûmâ ileyh ahaliden 25 bin kadar süvari ve piyade hazırladı. Fakat henüz ne tarafa hareket edeceği meçhuldür. Rusyalı ise bu tedarikattan Sohum üzerine bir hücum vukuuna zahip olarak zikr olunan tahriratımda kendi taraftarlarına imdad olmak üzere oraya celb eylediğini beyan eylediğim askerden başka üç kıt'a vapur ile bir mikdar asker getirmiştir. Ve kalenin tahkimine çalışarak yarım saat bu'dunda bulunan bazı mahallere hendek kazmaya başladı.
Mûmâ ileyh Hamid Bey'in Tiflis'e irsalinden dolayı Rusyalıya ızmar-ı gayz u kin eden Abazalar hendekte işleyen asakire orman aralarından kurşun atmaktadır. Günden güne karışıklık çoğalmakta olmasına nazaran oraca yakında bir büyük arbede çıkması me'mûldür.

23. Rusların Çerkes- Abaza ittifakını kırma düşüncesiyle Hamid Bey'i Sohum'a iadesi ve işgale karşı vatanlarını savunan Kafkasyalıları mutaassıb isyancılar diye niteleyerek Avrupa kamuoyunu etkilemeye çalışması

Tasvîr-i Efkâr, 8 Rebiülahir 1280 / 22 Eylül 1863, Sayı 121

Çerkesistan'dan tahrirat-ı mahsusa 13 Safer

İfsâd-ı ahali töhmetiyle Tiflis'e gönderildiğini mukaddema iş'âr eylediğim Hamid Bey güya bir maslahat zımnında celb olunmuş yine Sohum'a iade kılınmıştır. Çünkü Rusyalılar Abaza tarafındaki karışıklığının günden güne tezâyüd etmesi cihetiyle haylice telaşa düşmüşler idi. Bu defa mîr-i mûma ileyhi iade etmeleri ahalinin teskîn-i gayzı maksadına mebni olduğunda şüphe yoktur. Fakat bir kere telafi-i mâfât mümkün olmayıp Abazalar şiddet-i muhalefette devam göstermektedir.
Hacı Grandük Bey'in kumandasına verildiği mukaddemki tahriratımda beyan olunan askerden bir mikdarı ifraz olunarak Meclis-i İdare azasından Süleyman Efendi'nin kumandasıyla Abzah canibine sevk olunmuştur.
Pşıha nam mahalle bir mikdar Rusyalı gelip orman eteğinde ot biçmekte olduklarını efendi-i mûma ileyh haber alarak maiyyetinde bulunan askerinin bazısını mezkûr ormana başka bir yoldan sevk etmiş ve diğer asakir ile Rusyalıların üzerine hücum eylemiş olmakla Rusyalılar ormandan kaçmak isteyince ihtifa eden Çerkesler meydana çıkarak işbu iki fırka takriben 600 kişiden ibaret olan Rusyalıları ortaya almış ve hiçbir adamları kalmamak üzere itlâf eylemiştir. Bu muharebede Çerkesler haylice eşya iğtinam ettiler. Kumandan-ı mûma ileyh ağırca yaralanmıştır.
Grandük Michel'in Tiflis'e geldiği sırada vuku bulan muharebelerin birinde esir edilmiş olan general iade olunduğu surette hayli akçeler verileceğini Rusyalı beyan etmiş ise de mukaddema bir sandal derûnunda tutulup el'an Sohum'da mahbus bulunan Çerkesler iade olunmadıkça generalin verilmeyeceği cevabı îta olundu. Rusyalılar daha bir cevap göndermemişlerdir.
***
Avrupa'ca Rusya'nın bir lisan-ı iğfâli makamında bulunan Nur nam gazete Kafkasya vukuatı hakkında meâli zîrde beyan olunan bendi neşr etmiştir.
Hacı Murtaza namında bir mutaassıbın teşebbüsat-ı vakıası eseri olmak üzere Kafkasya'da bir hareket-i isyaniye zuhûr etmiş ve o civarda bulunan istihkâmat mustahfızlarının gayretini tezyîd etmekten başka bir netice hasıl edememiştir. Şunu dahî ilave ederiz ki, Kavkaz nam gazeteye bir Rusya zabiti tarafından gönderilen mektubun meâline nazaran Çerkeslerin muhasara ettiği bir Rusya kalesinde birkaç Fransız taciri bulunarak bunlar dahî Rusya askerleriyle beraber ele silah alıp kalenin muhafazasına çalışmışlardır. İşte bu keyfiyet dahî herkesin zanniyyatı hilafına olarak iki millet beyninde ittihad-ı payidâr olduğuna delalet eder.

24. Şapsığ dağlarında yakalanan Rus casuslarının Meclis kararıyla kurşuna dizilmeleri ve Çerkes güçlerinin Cubğa'ya asker yığması

Tasvîr-i Efkâr, 20 Cemaziyelevvel 1280/2 Kasım 1863, Sayı 141

Çerkesistan'dan tahrîrât-ı mahsusa 27 Rebiülahir

Şapsığ dağlarında iki kişi çobanlara yolları ve Çerkeslerin ahvalini dikkatli dikkatli suâl ettiklerinden çobanlar bundan şüphelenerek keyfiyeti icab edenlere haber vermekle der-akab merkûmân ahz u girift olunarak meclise gönderilmişti. İcra olunan istintaklarında bunlar Moskof yüzbaşılarından olup beş kişi daha refîkleri olduğu tebeyyün etmekle derhal onlar dahî ele geçirilmiş ve ifâdât-ı vakıalarından Rusyalılar tarafından bu günlerde Cubğa'ya üç koldan asker sevki musammem olup kendileri mahsusan yolları keşfe geldikleri ve Rusyalının daha sair bazı menviyyatı layıkıyla öğrenildikten sonra mezkûr casuslar Meclis'in hükmü ile kurşuna dizilmişdir.
Çerkesistan hakkında her kim habasete cesaret eder ise hükm-i mezkûr bunlar hakkında dahî carî olduğundan bu makûle adamların kim hakkından gelir ise nâil-i mükâfat olacağını Meclis ilan eyledi. Tahkikatıma göre zaten bura ile münasebeti olup şimdi İstanbul'da bulunanlardan dahî bazı ma'rûf adamlar bir cem'-i kesîrin indinde hiyanetle maznûndur.
Gelelim sadede. Rusyalının mezkûr Cubğa'ya üç koldan asker sevk edeceği ber-vech-i bâlâ anlaşıldığından ihtiyaten düşmanın gelmesi melhûz olan yollara üç kol asker sevk olunmuştu. Hatta nefs-i Cubğa'ya dahî 15.000 kadar...

25. Rusların Kafkasya'daki birliklerini yeni harb ve ihtiyat fırkalarıyla takviye kararı alması

Tasvîr-i Efkâr, 14 Cemaziyelahir 1280 / 26 Kasım 1863, Sayı 148

Hamburg'dan telgrafname 7 Teşrinisani

Kafkasya'da bulunan Rusya askerinden bir takımının seferî heyetine konulmasına ve yeniden bir takım harb ve ihtiyat fırkaları teşkil olunmasına dair sudûr eden emr-i imparatorîyi Envalid Rus gazetesi neşr eyledi.

____________________________

Copyright © 2003
Bu belgelerin tüm yayın hakkı Ajans Kafkas'a aittir. Hiçbir şekilde çoğaltılamaz, basılamaz, internet ortamı dahil bir başka yayın organında yayınlanamaz ve akademik çalışmalarda kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz.