Dağıstanlılar
Dağıstan
denince tüm Doğu Kafkasya akla gelmekle birlikte Avar, Lezgi,
Gazi-Kumuk ve Dargin gibi yerli halklar daha çok dağlık bölgelerde
toplanmışlardır.
Hazar
Denizi'ne doğru uzanan veya kuzeydoğuda Sulak ve Terek nehirlerinin
aşağı mecralarını da içine alan kesimde Kumuk, Azeri, Türkmen
ve Nogay gibi Türk asıllı kabileler yaşar. Dağlı kabilelerin aralarında
bulunan engeller batıdaki kadar olmasa da buradaki kabileler arasında
da farklılıklar doğurmuştur. Ovaya doğru yani kuzey, doğu veya
güneydoğu istikametinde olan yerlerde yaşayan kabilelerin mensupları
genellikle Türk kabileleri ile sıkı ilişkiler içerisinde bulunmalarından
dolayı Türkçe ortak bir anlaşma vasıtası olabilmiştir.
Siyasi
ve askeri yönden bütün dağlı kavimler gibi Dağıstanlılar da savaşçı,
aktif ve hürriyetlerine düşkündürler. Bu nedenle bu bölgede ovalık
kesim, dağlık kesime tabi olmuştur. Şeyh Şamil'in Dağıstan'da
en fazla dayandığı kabileler dağlı kabilelerdirler. Bilhassa Lezgiler
ve daha az olmakla beraber Avarlar bu çerçevede örnek olarak verilebilir.
Ahmet
Cevdet Paşa, Dağıstan'ın nüfusunu 1878 yılında 270.000 hane olarak
tesbit ediyor. Allen-Muratoff ise "Mürid Savaşları"
sırasında Doğu Kafkasya kabilelerinin nüfusunu tahminen 500.000
olarak veriyor.
Dağıstan'ın kuzey-batısındaki Koysu Irmağı'nın Andi, Avar ve Kara
kollarının kaynakları civarındaki bölgeler ile kuzeye doğru Kumukların
oturdukları alçak ovaya doğru uzanan kesimde (Çir-Yurt'a kadar)
yaşarlar. Güneyde ise Zakatala Mıntıkası'na kadar olan bölgede
bulunurlar. Doğularında kuzeyden, güneye doğru Kumuklar, Darginler
ve Gazi-Kumuklar (Laklar) güney doğularında ise Lezgiler bulunur.
Kuzey-batılarında Çeçenler, güney batılarında ise Gürcüler yer
alır.
Avarlar
Dağıstan'ın
kuzey-batısındaki Koysu Irmağı'nın Andi, Avar ve Kara kollarının
kaynakları civarındaki bölgeler ile kuzeye doğru Kumuklar'ın oturdukları
alçak ovaya doğru uzanan kesimde (Çir-Yurt'a kadar) yaşarlar.
Güneyde ise Zakatali Mıntıkası'na kadar olan bölgede bulunurlar.
Doğularında kuzeyden, güneye doğru Kumuklar, Darginler ve Gazi-Kumuklar
(Laklar) güney doğularında ise Lezgiler bulunur. Kuzey-batılarında
Çeçenler, güney batılarında ise Gürcüler bulunurlar.
Lezgilerden sonra Dağıstan'ın en kalabalık kabilesı Avarlar'dır.
Dil
yönünden üç gruba ayrılırlar;
1- Avar,
2- Andi,
3- Dido (Tsez)
En
kalabalık grubu esas Avarlar meydana getirirler. Bunlar kuzeyde
Sulak Irmağı'ndan (orta kesimleri) güneye doğru Zakatali yöresine
kadar uzanırlar. Andiler ise Bottlih, Godoberi, Karatin, Bagvalal,
Çamalal, Tindi ve Açvaçiş gibi alt gruplara ayrılırlar. Dido grubuna
ise Hinuk, Çvarşin ve Kapuçinler dahildirler. Nüfusları ise 1939
nüfus sayımına göre (bir fikir vermek amacıyla veriyoruz) Avarlar
170.000, Andiler 30.000, Didolar 10.000 kişi olarak sayılmıştır.
Avarlar aslında Avar Hanlığı'na bağlı idiler. Hamzat Bek ve sonra
da Şeyh Şamil Avarları Müridizm'e bağlamışlarsa da, Şeyh Şamil'in
hakimiyetinin ortadan kalkacağının anlaşılması üzerine onu terk
etmişlerdir.
Lezgiler
Dağıstan'ın
güney-doğusunda yaşarlar Samur Nehri'nin orta ve yukarı mecralarında
ve Şamahı yöresine kadar uzanan alanda yayılmışlardır. Doğu ve
güney-doğuda Azeriler ile karışmışlardır. Kuzey ve kuzey-batıda
Dargin, Lak ve Avarlarla komşudurlar. Türkçe bilhassa Lezgiler
arasında geniş ölçüde yayılmıştır. Rutul, Kütin, Agul, Budukh,
Dzekh, Tabasaran, Tsakhur, Udi ve Khinalug gibi alt kollara ayrılırlar.
Kürinler ve Tabasaranlar en kalabalık gruplardırlar. Lezgiler'in
toplam nüfusu hakkında ise A. Cevdet Paşa içlerindeki Türk nüfusu
ile birlikte 50.000 hane derken, Orsolle 560.000 kişi olduklarını
ileri sürmüştür.
Lezgiler, Çeçenlerle birlikte Şeyh Şamil'in en sadık taraftarları
olmuşlardır. Ancak göç etmeleri konusunda Rusların bir baskısı
ile karşılaşmadıkları gibi bunlardan çok az nüfusun göçüne dair
kayıtlara arşiv belgelerinde rastlanmıştır.
Gazi
Kumuklar (Laklar)
Dağıstan'ın
merkezinde otururlar. Doğuda Darginler, batı ve kuzeyde Avarlar,
güneyde de Kuralılar vardır. Kendilerine Lak (veya Lek) diyorlar.
Bugün Akuşin, Şoradin, Kurakh, Rutul ve Dakhadayev kazalarında
ve ayrıca Makhaçkale, Buynakski, Hasavyurt ve Kaspiiski'de otururlar.
1886 da 51.000 kişi olduklarını Orsolle ileri sürüyor.
Darginler
Derbent
Geçidi'nin kuzey-batısında, Hazar Denizi kıyılarına kadar yayılmışlardır.
Kuzeylerinde Kumuklar, batılarında Avarlar en aşağıda Gazi Kumuklar,
güneylerinde de Kaytaklar bulunurlar. Konuştukları dil Lezgiler'in
konuştuklarına yakındır. Bu nedenle Lezgi kabileleri arasında
da sayılırlar. Akuşa, Sutkur, Sırhal, Urkarak, Horakan, Kaytak
(Haydak) ve Kubaçi gibi oymaklara ayrılırlar. Merkezleri Lavaşi
kasabası idi. Darginler'in en önemli oymakları (daha doğrusu grupları)
Kaytaklar ve Kubaçiler'dir. Bunlardan birinciler Hazar Denizi
kıyılarında Buynakski ve Derbent arasında otururlar ve Türkçe
konuşurlar. İkinciler ise Kubaçi Kasabası'nda ve çevresinde otururlar.
Maden işçiliği ve el dokumacılığından büyük bir şöhret sahibidirler.
Bilhassa geçen yüzyıllarda Kubaçi işleri Ön Asya'da büyük değer
taşırdı.
Kaynak : Kafkasya'dan Anadoluya Göçler. Bedri Habiçoğlu. Nart
Yayıncılık. İst.1993
