Etnik bileşim

Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde yaşayan etnik grupları "yerli halklar" ve "dışardan gelen halklar" olarak iki gruba ayırmak mümkündür.

Birinci grupta yer alanlar "Kafkas kültür dairesine" mensup olan ve yüzyıllar boyunca birlik ve benzerlik bulunan Karaçaylılar, Adıgeler ve Abazinlerdir. İkinci gruptakiler ise bölgeye 17-19. yüzyıllar arasında istila, işgal ve sömürgeleştirme amacıyla gelen Nogaylar, Ruslar ve Ukrayna Kazakları'dır. Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'ndeki birkaç köyde kendilerine Grek adını veren Rumlar da yaşamaktadır.
1989 yılı nüfus sayımı sonuçlarına göre bölgede yaşayan etnik grupların nüfusları şöyledir:

Karaçaylar	156.140
Adıgeler	52.356
Abazinler	33.801

Bölge nüfusunun % 42'si Rus ve Kazaklardan, % 33'ü Karaçaylılardan, % 10'u Adıgeler'den, % 6'sı Abazinler'den, % 3'ü Nogaylar'dan oluşmaktadır.

14100 kilometrekarelik bir alanı kaplayan Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nin başkenti Çerkessk şehridir. Diğer önemli kentleri Karaçayevsk, Zelençuk, Üçköken'dir.

Bölgenin en önemli halkı olan Karaçaylılar Kafkas dağları üzerinde ve derin vadilerde yer alan köylerde yaşamaktadırlar. 1920'li yıllarda Sovyetlerin "kollektivizm" politikası gereği, dağ köylerinde yaşamakta olan pek çok Karaçay ailesi düzlüklere göç ettirilerek buralarda kurulan yeni köylere yerleştirilmişlerdi. Karaçayların yaşadıkları başlıca köyler şunlardır:

Elbruz dağının batı eteklerinde yer alan Hurzuk, Uçkulan ve Kart Curt köyleri Karaçaylılar'ın en eski yerleşim birimleridir. Duvut vadisinde yer alan Duvut ve Cazlık köyleri bugün hemen hemen tamamen terkedilmiş durumdadır. Bu köylerde hayvancılıkla geçinen bir kaç Karaçay ailesi yaşamaktadır. Hudes ırmağının Kuban'a karıştığı noktada Karaçaylılar'ın Taşcı adını verdikleri Elbrusskiy'de de Karaçaylılar yaşamaktadır. Kurort Teberdi, Ogarı Teberdi, Töben Teberdi (Sıntı), Taşköpür, Ogarı Mara, Töben Mara köyleri de Karaçaylılarla meskundur. Kuban ve Teberdi Irmakları'nın birleştiği noktada kurulan Karaçayevsk (Karaçay Şahar) adlı kentte de nüfusun büyük bölümünü Karaçaylılar oluşturmaktadır. Karaçayevsk'in kuzeyinde yer alan Kosta Hetagurova köyünde bölgeye 19. yüzyılda Osetya'dan göç eden Osetler yaşamaktadır. Daha kuzeyde, Kuban Irmağı kıyılarında yer alan Kumuş, Sarı Tüz, Cögetey adlı yerleşim birimlerinde de Karaçaylılar bulunmaktadır. Bölgenin kuzey-doğusunda yer alan Kızıl Kala, Kızıl Pokun, Eltarkaç, Tereze, Ishavat, Kiçi Balık, Elkuş adlı köylerle, Üçköken kenti de Karaçaylıların yerleşim birimleridir. Batıdaki Arhız, Morh, Davsuz, Kobu Başı köyleri de Karaçaylılarla meskundur. Laba vadisindeki Phiya, Zagedan, Damhurts köylerinde de Karaçaylıların yaylaları ve "koş" adı verilen çiftlikleri bulunmaktadır. Karaçaylılar ayrıca Çerkessk kenti civarında ve Çerkessk'de de yoğun bir biçimde yerleşmişlerdir.

Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'ndeki diğer bir önemli etnik grup olan Adıgeler, Gitçe Zelençuk Irmağı vadisinde yer alan köylerde yaşamaktadırlar. Bu bölgedeki Adıgeler Kabardey ve Besleney kabilelerinden oluşmaktadırlar.

Aslında Kabardeylerin bir parçası olan Besleneyler bu bölgeye Kabardey'den göç ederek yerleşen ve prensleri Beslan'ın adını alarak kedilerine Besleney adını veren bir Adıge boyudur. 1795-1825 yılları arasında Rus ordularının işgaline uğrayan Kabardey bölgesinden batıya göç eden pek çok Adıge köyü, prenslerinin yönetiminde bugünkü Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti sınırlan içinde yer alan bölgelere yerleşmiştir. "Haciretler" olarak adlandırılan bu Kabardeyler bölgede 67 köy kurmuşlardı. Bunların büyük bölümü 1864 yılında Türkiye'ye göç ettiler. Geri kalanlar günümüzde şu köylerde yaşamaktadırlar:
Atlesçırey (Jako), Hagundıkuey (Ali-Berdıko), Hatohşukuey (Zeyuko), Dohşukuey (Vako-Jile), Kasayhable (Habez), Koşhable, Abukhable (Humara), Boteşey (Yıncıc-Tsıku), Yıncıc-işho, Besleney, Adigehable, Abathable (Ersakon).

Bölgenin bir başka önemli etnik grubu olan Abazinler (Abazalar) Adıgelerle birlikte Zelençuk vadisinde yer alan köylerden başka Kuban kıyılarında yer alan birkaç köyde yaşamaktadırlar. Bölgedeki Abazin köyleri şunlardır:

Krasnıy Vostok, Koydan, Kubina, Psıj, Kara Pago, Elburgan, Tapanta, Abaza-Habl, Maloabazinsk, Staro-Kubinsk, Novo-Kubinsk, Apsua, Psavçe Dahe.

19. yüzyıl sonlarında Zelençuk vadisinde yer alan Kabardey-Besleney (Adige) köylerinin etnik kompozisyonu farklı bir durum arz ediyordu. 1884 yılında E.D. Felitsın'ın tespit ettiğine göre Adıge köylerindeki etnik dağılım şu şekildeydi:

Bölgeye dışarıdan gelen haklardan olan Nogaylar, Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nin kuzeyinde yer alan düzlüklerde kurulu köylerde yaşamaktadırlar. Nogay köylerinin adları şunlardır:
Adil-Halk, Ikon-Halk, Kuban-Halk, Kızıl Togay, Erkin Yurt, Erkin-Halk, Kızıl-Yurt, Erkin-Şahar.

Kaynak : Ufuk TAVKUL- Birleşik Kafkasya Dergisi, Eskişehir Yıl: 1, Sayı:4