ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Açık
savaş suçu
Kremlin'in
tezleri doğrultusunda Çeçenistan, Rusya Federasyonu'nun bir
parçası sayılsa bile Rusya'nın da taraf olduğu Cenevre Sözleşmesi'nin
bağlayıcı hükümleri devre dışı bırakılamaz. (76)
Özellikle Cenevre Sözleşmeleri'nin ortak 3. maddesi, anlaşmaya
taraf olan ülkelerden birinin topraklarında çıkan ancak uluslararası
nitelik taşımayan silahlı ihtilaflarda uyulması gereken esasları
düzenlemektedir. Şayet Çeçenistan Rusya'nın bir parçası ise
Cenevre Sözleşmesi'nin ortak 3. maddesi devrede demektir. Kaldı
ki Cenevre Sözleşmesi'nin bu hükümleri uluslararası savaşlarda
da tarafları bağlayıcı bir karakter arz eder.
Rusya, "Çeçenistan benim iç meselemdir" diyerek kendi
toprak bütünlüğü içerisinde değerlendirdiği ve 400 yıldır işgal
altında tuttuğu bu bölgede sınır tanımaz tutumlarına uluslararası
hukuk açısından istisnalar oluşturmaya çalışmaktadır. Ancak
Cenevre Sözleşmesi'nin hükümleri çok açıktır ve bu esaslara
uymayan devlet savaşan taraf olma vasfını yitirerek "savaş
suçlusu" ilan edilmekte ve yargılanmaları öngörülmektedir.
Buna rağmen Rusya, geçerliliği olan hiçbir insani ve hukuki
gerekçeye sahip olmadığı halde BM İnsan Hakları Komisyonu ve
Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi'nde kendisiyle ilgili
oylamalarda çok sayıda ülkenin oyları üzerinde baskılar kurmayı
başarmış ve istediği sonucu almıştır. (77)
Rusya'nın taraf olduğu Cenevre Sözleşmesi'nin ortak 3. Maddesi'ne
göre, zaman ve mekan fark etmeksizin silahını teslim eden ve
savaşta yer almayan insanların hayatlarına kastetmek; onlara
sakat bırakacak şekilde muamele etmek, zulmetmek, işkence yapmak,
rehine almak, haysiyet ve şereflerine tecavüzde bulunmak, aşağılayıcı
hareket etmek; onları olağan bir mahkemede adil bir yargılama
yapmaksızın mahkum yada idam etmek yasaktır. Ve bu hükümlerden
herhangi birini ihlal etmek savaş suçlusu olarak yargılanmak
için yeterli bir nedendir.
Rusya'nın Çeçenistan'da sürdürdüğü savaş ise tamamen bu suçlar
ile yoğrulmuş ancak uluslararası toplum Rus yetkililer için
savaş suçlusu tabirini ağızlarına almaktan dikkatle imtina etmektedir.
Kısacası Rusya'nın taraf olduğu Cenevre Sözleşmeleri, iki yada
daha fazla devlet arasındaki bir çatışmadan değil, sözleşmeyi
imzalayan bir devletin toprağında çıkacak silahlı çatışmadan
söz etmektedir. Çeçenistan bağımsız bir devlet olarak Rusya
ile savaş halinde olsa bile bu hükümler geçerliliğini korumaktadır.
Aynı şekilde hukuki statüsünü bakılmaksızın Çeçen tarafı da
Cenevre Sözleşmesi'nin hükümlerine uymak durumundadır. Zaten
Çeçen tarafı bu sözleşmelere taraftır. Nitekim Çeçenistan'ın
seçilmiş Cumhurbaşkanı Aslan Mashadov, Mayıs 2001'de İsveç Federal
Konseyi'ne gönderdiği mektubunda Çeçen-İçkerya Cumhuriyeti'nin
Cenevre Sözleşmeleri ve Protokolleri'ne taraf olduğunu bildirerek,
askeri güçlerin bu sözleşmelerde belirlenen savaş hukuku kurallılarına
uygun davranacağını kaydetmiştir. (78)
Tabi ki Çeçenistan "de jure" bir statü kazanamadığı
için Cenevre Sözleşmesi'nin imzalama şansına sahip değildir.
Soykırım suçu
Uluslararası anlaşmalarla yasaklanan kitle imha silahlarını
Çeçenistan'da kullanmaktan geri durmayan, bir ülkenin yarısını
mülteci durumuna düşüren, sivil-asker ayırımı yapmaksızın çocuk-kadın-yaşlı
ve silahsız erkekleri öldüren, işkence yapan Rusya'nın "savaş
suçları" dosyası hayli kabarıktır.
Buna karşılık Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması
Sözleşmesi'ndeki tüm yasakları ihlal eden Rusya için "Lahey
Uluslararası Adalet Divanı"na gidilememesinin nedeni siyasaldır.
Mevcut güç dengeleri herhangi bir Rus liderin uluslararası bir
kavuşturmaya uğramasına müsaade etmemektedir.
Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi'ni
göre, ulusal, etnik, ırksal veya dinsel bir grubu, kısmen veya
tamamen ortadan kaldırmak amacıyla işlenen şu fiillerden her
hangi biri, soykırım suçunu oluşturur:
-Grup üyelerinin öldürülmesi;
-Grup üyelerine ciddi bir şekilde bedensel veya zihinsel zarar
verilmesi;
-Grubun bütünüyle yada kısman fiziksel varlığını ortadan kaldırmak
amacıyla yaşam şartlarını kasten değiştirmek;
-Grup içinde doğumları engellemek amacıyla tedbirler almak;
-Gruba mensup çocukları zorla bir başka gruba nakletmek.
AİHM'YE bireysel başvuru aşmazları
Çarlık Rusyası'nın sadece Çeçenlere değil tüm Kafkasya'ya yönelik
başlattığı şiddet ve baskı politikaları bir miras gibi SSCB
döneminde de sürdürülmüş, ne yazık ki uluslararası hukukun daha
saygın bir pozisyona kavuştuğu yeni yüzyılda da Rusya Federasyonu,
şiddete dayalı öncekilerin alışkanlıklarından vazgeçmeyeceğini
göstermiştir.
Kafkasya ve özelde Çeçenistan'da hakim kültür ve inanç sistemi
Rusya'nın tercih ve kabullerinden farklıdır. Buradaki baskıların
farklı etnik, dini, tarihi ve kültürel yapıya sahip olan bir
millet üzerinde yapılıyor olması ayrıca dikkat edilmesi gereken
bir husustur. İnsan değirmenini andıran bu baskı ve şiddet sürecine
ilişkin uluslararası üne sahip BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği,
AGİT, Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi, Uluslararası Af Örgütü,
Tehdit Altındaki Halklar Derneği (Society for Threatened Peoples),
Human Rights Watch, Uluslararası Hukukçular Komisyonu, Uluslararası
Helsinki Federasyonu, Doğu Avrupa Demokrasi Enstitüsü, İnsan
Hakları İçin Hekimler Birliği (Physicians for Human Rights),
Küresel Yaşam İçin Hekimler Birliği (Physicians for Global Survival),
Dünya Kiliseler Konseyi gibi saygın kuruluşlar özel raporlarında
yer vermiş, bu raporlar bugün Rusya'yı durdurmaya kafi gelmemiş
ama insanlık suçlarının ve zulmün kayda geçirilmesi açısından
önem kazanmıştır.
Çeçenlerin neden Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nde dava açmadığı
sorusu gündemdedir. Savaş mağduru Çeçenlerin Avrupa insan hakları
mahkemesinde hak arayışları bakidir ancak bugüne kadar Rusya
aleyhine dava açılamamış olmasının önündeki engeller kaldırılmalıdır.
Birincisi Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra bağımsızlığını
ilan eden bu ülke kendi iç dinamiklerini harekete geçirecek
imkan ve fırsatı bulamamıştır. Sovyet Rusya'nın kötü miraslarından
kurtulamadan 1994-1996'da savaş yorgunu bir ülke haline gelmiş,
başta ekonomi olmak üzere hukuk düzeni ve eğitim alanlarında
gelişim sürecini yakalayamamıştır. 1996 sonrası bir taraftan
savaşın yaralarını sarmakla uğraşırken diğer taraftan Rusya
Federasyonu'nun ezen ve her türlü kanun dışılığı teşvik eden
ambargosu ile boğuşmak zorunda kalmış, bu yetmiyormuş gibi kriminal
olayların merkezi yapılmak istenmiştir. Bu konuda da Çeçen yönetimini
acziyete düşürmeyi hedefleyen ciddi tehdit unsurları oluşturulmuştur.
Nitekim Rusya, oluşturulan bu kriminal atmosferi Çeçenistan'ın
yeniden işgali için uluslararası alanda bir argüman olarak kullanmış
ve Çeçenlere terörist damgası vurulmasında başarı elde etmiştir.
Sık boğaz edilen bir ülkenin dışa açılması ve başka ülkelerle
özellikle de uluslararası mekanizmalarla teması engellenmiştir.
Çeçenlerin müteaddit defalar Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne
müracaat etmeyi gündemlerine almalarına karşılık bu konudaki
gerekli bilgi ve finansal kaynaklara sahip olamadıkları için
girişimleri neticesiz kalmıştır.
Çeçenler açıkça bu konuda aydınlanmaya muhtaç bir halktır. Uluslararası
bir mahkemede kavuşturma yapacak deneyimli hukukçular yetiştirme
imkanı da bulabilmiş değildir. Dolayısıyla Çeçenlerin parasal
kaynak kadar uluslararası hukuk üzerine çalışmaları olan kuruluş
ve kişilere ciddi anlamda ihtiyacı vardır.
Yaşam hakkı, işkence yasağı
Rusya'nın, yaşam hakkı, işkence görmeme, keyfi alıkonmama, etnik
ve dini baskıdan korunma, din ve düşünce özgürlüğü gibi hakları
içeren "Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi" ve İşkencenin
ve Gayri İnsani yada Küçültücü Ceza veya Muamelenin Önlenmesine
Dair Avrupa Sözleşmesi'ne taraf olduğu unutulmamalıdır.
Bu sözleşmelerin düzenlediği "yaşam hakkı" gibi bazı
prensipler savaş dönemlerinde bile kısıtlanamaz ve göz ardı
edilemez. Rusya, dünya gündeminde daha fazla yankı bulan birinci
savaşta ve "anti-terör operasyonu" adı verilerek üzeri
örtülen ikinci savaştaki operasyonlar ve uygulamalarıyla her
iki sözleşmede yer alan tüm hakları fazlasıyla çiğnemiştir.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 3. Maddesi ve İşkencenin
ve Gayri İnsani yada Küçültücü Ceza veya Muamelenin Önlenmesine
Dair Avrupa Sözleşmesi'nin 7. Maddesi'ne göre işkence, savaş
durumunda uygulanmasına ara verilemeyecek yasaklardan biridir.
İşkencenin Önlenmesi İçin Avrupa Sözleşmesi'nin 1. Maddesi'nde
öngörüldüğü üzere bu yasağın uygulanıp uygulanmadığını yerinde
görmek amacıyla "İşkencenin ve Gayri İnsani yada Küçültücü
Ceza veya Muamelenin Önlenmesi için Avrupa Komitesi" adında
bir kurul oluşturulmuştur. Bu sözleşmenin 8. Maddesi'ne göre
de, incelemeye konu olan tüm ülkeler, bu komiteye ülkesinin
her bölgesinde kısıtlamasız seyahat hakkı, tutukluların bulunduğu
yerle ilgili tam bilgi verme ve görevlerini yerine getirebilmeleri
için gerekli tüm bilgileri temin etmekle yükümlüdür.
İşkencenin ve Gayri İnsani yada Küçültücü Ceza veya Muamelenin
Önlenmesine Dair Avrupa Sözleşmesi'nin (ICCPR) 9. Maddesi ve
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (ECHR) 7. Maddesi keyfi
tutuklama ve hapsetmeyi yasaklamaktadır. Bu maddelere göre alıkonan
kişilere neden alıkondukları ve ne ile suçlandıkları hakkında
bilgi verilmelidir.
ICCPR'nin 14. Maddesi ve ECHR'nin 6. Maddesi alıkonan kişilere
haklarındaki suçlama hakkında bilgi verilmesini, suçlu oldukları
kesinleşinceye kadar masum kabul edilmelerini hükme bağlamıştır.
Rusya olağanüstü hal uygulaması ilanında bulunmadığı gibi ve
bu haklara riayet etmeyeceği yönünde bir açıklama yapmamıştır.
Ülke içi çatışmada kapsamı daha dar standartlar söz konusu olsa
da işkence, yargısız infaz, askeri amaçla tıbbi imkanların tedariki
ve zorla çıkarma gibi uygulamalara geçit verilmemiştir. Her
zaman ve durumda vazgeçilemeyecek standartların sınırlarını
Cenevre Sözleşmeleri'nin ortak 3. maddesi tespit etmiştir. Ayrıca
daha sonra ortaya çıkan çok daha önemli bir hukuki metin bu
konuda açık kapı bırakmayacak kadar nettir. 7 Haziran 1977'da
tüm Cenevre Sözleşmeleri'ne ek olarak kabul edilen ve 7 Kasım
1978'de uygulamaya geçen II. Protokol, uluslararası nitelik
arz etmeyen çatışmalardaki standartları daha geniş bir şekilde
belirlemiştir.
Bu standartlar, sivil halk, tıp personeli ve savaşanlar dahil
hastalar ve teslim olanlar, savaşa devam etmeyenler ve çarpışmalara
aktif olarak katılmayan kimseleri koruma altına almaktadır.
Öldürme, işkence, zalimane ve aşağılayıcı muamele ve uluslararası
hukuk tarafından tanınmış usul garantileri tanıyan düzgün bir
mahkemenin dışında başka bir makamca mahkumiyet verilmesini
yasaklamaktadır.
İnsan hakları örgütlerinin hazırladıkları raporlar Rus tarafının
azalmayan bir tempoda öldürme, işkence, zorla yurdundan çıkarma,
dövme, ayrımcılık, yaralama, yağmalama suçlarını işlediğini;
rastgele ateş açarak ve bombalayarak tıbbi yardım araçları,
uzmanlar ve sivil halkı hedef aldığını örnekleriyle ortaya koymuştur.
Physicians for Human Rights'ın kayda geçirdiği, Aldı ve Katır-Yurt
olayları diğer yaygın ve sistematik sivil halktan öldürmeler
hakkında belgeler, Rus federal birliklerinin savaşın kaçınılmaz
sonuçları olarak değil aksine keyfi, kasıtlı ve sorumsuz bir
şekilde yaparak savaş suçları işlediğini ortaya koymuştur.
(79)
Uluslararası toplumun bugüne kadar somut olarak yapabildiği
tek şey Rus tarafının gerçekleştirdiği ihlalleri ayrıntılı raporlar
halinde yayınlamak olmuştur. Kısık sesle yapılan protestolar
ise Rusya üzerinde baskı oluşturmaktan uzaktır. Ancak hazırlanan
bu raporlar Çeçenistan'daki katliamın sorumlusu olan askeri
ve sivil yöneticilerin gelecekte muhtemel bir hukuk mekanizmasında
yargılanması durumunda önemli belge niteliği taşıyacağı şüphesizdir.
Çeçenistan'daki insanlık ve savaş suçlarından birinci derecede
sorumlu olan Rusya yönetiminden kendisi hakkında adil bir yargılama
yapması beklenemeyeceği için adaleti tesis misyonu tamamen uluslararası
mekanizmalara düşmektedir. Tabi burada üzerinde durulması gereken
en önemli husus bu talebe karşılık verebilecek uluslararası
mekanizmadan bahsedilip bahsedilemeyeceğidir.
(76)
Kızılhaç tarafından hazırlanan ve Cenevre Sözleşmeleri diye
bilinen anlaşmalar, insancıl hukukun en önemli kaynaklarıdır.
l864, l906, l929 ve l949'da olmak üzere dört sözleşme benimsenmiş,
l2 Ağustos l949 tarihinde de, daha önce kabul edilmiş sözleşmeler
yeniden düzenlenerek dört ayrı sözleşme olarak kabul edilmiştir.
Bu sözleşmelere ek olarak iki protokol kabul edilmiştir. 1977
tarihli Birinci Protokol "Uluslararası Silahlı Çatışmaların
Mağdurlarının Korunmasına", İkinci Protokol de "Uluslararası
Nitelik Taşımayan Çatışmaların Mağdurlarının Korunmasına"
ilişkindir.
Sözleşme ve protokolleri hazırlama görevi Birleşmiş Milletler
tarafından Kızılhaç'a verilmiştir. Ayrıca 2. Dünya Savaşı'nın
yarattığı tahribat nedeniyle savaş döneminde oluşturulmaya çalışılan
hukuk kuralları daha sonraki yıllarda sözleşmelere dönüşmüştür.
1967 tarihli "Savaş Suçlarına ve İnsanlığa Karşı Suçlara
Zamanaşımının Uygulanamazlığı Sözleşmesi (New York) ve 1973
tarihli "Savaş Suçlularıyla İnsanlığa Karşı Suç İşleyenlerin
Aranması, Tutuklanması, Geri Verilmesi ve Cezalandırılması Konusunda
Uluslararası İşbirliği İlkeleri" bu sürecin doğurduğu iki
sözleşme olarak karşımıza çıkmaktadır.
(77)
"Nisan 2000'de Rusya'nın Avrupa Konseyi'ndeki oy hakkını
askıya alan konsey, Çeçenistan'da devam eden işgal ve drama
rağmen Kremlin'i onura etti. Konsey'in yeni kararıyla Rusya
kaybettiği oy hakkını yeniden kazanmış oldu. AKPM'inde yapılan
oylamada 20 üye Rusya'nın oy hakkının iadesine karşı çıkarken
88 üye olumlu yönde oy kullandı. 11 üye de çekimser kaldı."
Avrupa'dan soykırıma vize, 26.01.2001, Ajans Kafkas,
http://www.kafkas.org.tr/ajans/26.01.2001%20%20Avrupadan%20soykirima%20vize.html
(78) "Chechen Rebels bid for Geneva Conventions status",
Associated Press, May 6, 2000; Kaynak: Human Rights Watch, Ekim
2000, "Welcome to Hell" Arbitrary Detention, Torture,
and Extortion in Chechnya
(79) - INTERNATINAL HUMANITARIAN LAW AND HUMAN RIGHTS LAW, Endless
Brutaliy: War Crimes in Chechnya
EK .1
Çeçenistan'daki insan hakları ihlalleri ve savaş suçlarını ortaya
koyan uluslararası kuruluşların raporlarından bazı örnekler:
" Abuse and Lawlessness Continue in Chechnya (Human Rights
Watch, February 28, 2002) , http://hrw.org/press/2002/02/russia0228.htm
" Swept Under: Torture, Forced Disappearances, and extrajudicial
Killings During Sweep Operations in Chechnya (Human Rights Watch,
February 2002) , http://www.hrw.org/reports/2002/russchech/
" Failure to protect or punish: human rights violations
and impunity in Chechnya, Amnesty International, (21 January
2002), http://web.amnesty.org/ai.nsf/Index/EUR460042002?OpenDocument&of=COUNTRIES\RUSSIAN+FEDERATION
" Civilians Continue to Flee Violence in Chechnya Medecins
sans Frontieres Calls Upon UNHCR to Improve Living Conditions
of Displaced Chechens in Ingushetia (January 16, 2002), http://www.doctorswithoutborders.org/pr/2002/01-16-2002.shtml
" Russian Federation: Serious Violations of Women's Human
Rights in Chechnya, http://www.hrw.org/backgrounder/eca/chechnya_women.htm
(Human Rights Watch, Ocak 10, 2002)
" Letter to the Parliamentary Assembly of the Council of
Europe from French NGOs, http://www.idee.org/FrenchNGOs.htm
" Military tightens restrictions on journalists in Chechnya
(Committee to Protect Journalists, July 27, 2001), http://www.cpj.org/news/2001/Russia30jul01na.html
" Ethnic Persecution of Chechens in the Russian Federation
(USCJ, July 9, 2001), http://www.fsumonitor.com/stories/chechen_report.htm
" New Round of Russian Sweep Operations Triggers Outflow
of Civilians (Human Rights Watch, July 6, 2001), http://www.hrw.org/press/2001/07/chechnya-0707.htm
" Human Rights Watch Report Russia Buries Evidence of Atrocities
(May 15, 2001), http://www.hrw.org/hrw/reports/2001/chechnya
" International Committee of the Red Cross (ICRC), Emergency
Action of the Red Cross and Red Crescent Movement for the North
Caucasus and the South of Russia, (ICRC projects in Chechnya,
May 2001, http://www.icrc.org/icrceng.nsf/Index/E946FD44E6A425ADC1256A5700407AAE?Opendocument
" Russia's Mass Grave Investigation "A Charade"
(Human Rights Watch, April 2, 2001), http://www.hrw.org/press/2001/04/chech0402.htm
" United Nations, Commission on Human Rights Resolution
2001/24:
Situation in the Republic of Chechnya of the Russian Federation
(April 2001), http://www.unhchr.ch/huridocda/huridoca.nsf
" The 'Dirty War' in Chechnya: Forced Disappearances,Torture
and Summary Executions (Human Rights Watch, March 21, 2001)
, http://www.hrw.org/hrw/reports/2001/chechnya
" US Committee on Refugees, Inside Chechnya: Misery, Fear
and Abuse, (February 2001), http://www.refugees.org/world/articles/chechnya_rr01_02.cfm
" Physicians for Human Rights Report Endless Brutality:
Ongoing Human Rights Violations in Chechnya (January 23, 2001),
http://www.phrusa.org/research/chechnya/chech_rep.html
" Human Rights Watch Field Update on Chechnya (January
22, 2001), http://www.hrw.org/backgrounder/eca/chechmemo-0122.htm
" Médecins sans Frontières Report The Politics of Terror
(November 2000), http://www.msf.org/projects/europe/russia/chechnya/reports/2000/11/chech-rep/
" Human Rights Watch Report "Welcome to Hell"
Arbitrary Detention, Torture, and Extortion in Chechnya (October
2000), http://www.hrw.org/reports/2000/russia_chechnya4/
" Amnesty International, Russian Federation: What Future
for Chechens - Citizens or Subjugated People? , (October 2000),
http://web.amnesty.org/ai.nsf/Index/EUR460442000?OpenDocument&of=COUNTRIES\RUSSIAN+FEDERATION
" Memorial Letter to the Parliamentary Assembly of the
Council of Europe About the Situation in Chechnya, http://www.idee.org/memorial.htm
" Amnesty International, , (June 2000) Russian Federation:
Continuing Torture and Rape in Chechnya, http://web.amnesty.org/ai.nsf/Index/EUR460362000?OpenDocument&of=COUNTRIES\RUSSIAN+FEDERATION
" Physicians for Human Rights, "Violations of the
Laws of War in Chechnya: Testimony of Doug Ford", April
4, 2000 http://www.phrusa.org/research/chechnya/chech040400.html
" Physicians for Human Rights, "Medical Group Releases
Final Data on Russian Atrocities in Chechnya", March 2000:
http://www.phrusa.org/research/chechnya/chech_fin_survey.html
" Physicians for Human Rights, "Random Survey Conducted
by US Medical Group of Displaced Chechens Finds Widespread Killings
and Abuses by Russian Forces", 26 February 2000: http://www.phrusa.org/research/chechnya/chechen_displaced.html
" Médecins sans Frontières, Témiognage from Chechen Refugees:
The Tracking of Civilians, (December 1999), http://www.msf.org/projects/europe/russia/reports/1999/12/temoignage/account.htm
" Also several Other Reports of Human Rights Center "Memorial"
on Chechnya tragedy can be reached on this web address: http://www.memo.ru/eng/memhrc/arch.shtml
