G İ R İ Ş

Gürcistan'ın Abhazya'yı işgal ettiği 14 Ağustos 1992'nin yıldönümü yaklaşırken Abhaz halkı 10 yıl önce karşı karşıya olduğu seferberlik anonsunun bir benzeriyle yine yüz yüzeydi. Bu anons 1992-1993'de Gürcülere karşı gönüllüler ordusunda savaşmış olan ve gösterdikleri cesaret nedeniyle devlet tarafından onurlandırılan 12 bin kişi içindi. [1] Çünkü Abhaz-Gürcü sorununun spot noktası olan Kodor vadisinde kriz vardı.

Kodor vadisi, Abhaz-Gürcü sorununun çözülmemişliğini ortaya koyması açısından özellikle son bir yıldır en az Gal bölgesi kadar anlaşmazlığın en sıcak bölgelerinden biri haline gelmiş durumda. Kodor'un Gal'den farkı ise, Abhaz toprağı olmasına karşılık yukarı kısımlarının Gürcistan'ın denetiminde olması.

Gürcülerin yoğun olarak yaşadığı Gal bölgesi Abhazya'nın hakimiyetinde ancak buranın güvenliğinden Bağımsız Devletler Topluluğu şemsiyesi altında çalışan Rus Barış Gücü sorumlu. Savaştan önce de Gürcü nüfusunun yoğun olarak yaşadığı Gal, 10 yıllık sancılı süreçte tansiyonun en fazla güncelliğini koruyabildiği yer oldu. Abhaz tarafı 1998'e kadar bu bölgeye yeniden yerleştirilen Gürcü sayısının 60 bin civarında olduğunu söylüyor. Ancak bu sürece paralel olarak lojistik destek imkanı bulan Gürcü terör gruplarının aktif hale gelmesiyle 1992-1993 sanki tekerrür etti. 1998'de Abhaz güvenlik birimleri Gal'de istikrarı yeniden sağlamayı başardı ancak çok sayıda Gürcü yeniden mülteci durumuna düştü. [2] Kodor, Gal'in aksine Rus Barış Gücü'nün denetimi dışında. Kısacası Gal ve Kodor Abhaz-Gürcü anlaşmazlığının sembolleştiği iki bölge. Gürcistan, tek taraflı güvenlik politikasıyla bıçak sırtı olan istikrarı Gürcüler aleyhine bozduğuna inandığı Rus Barış Gücü'nün ya bölgeden çıkmasını yada denetim alanını genişletmesini istiyor. Rusların varlığını kendi garantisi açısından kaçınılmaz gören Sohum da, Gürcistan'ın önce Rus Barış Gücü'nün kontrol alanını genişletip ardından onun yerine uluslararası barış gücünü ikame etmek istediği, üçüncü aşamada ise uluslararası barışçıların bölgeyi Gürcü tarafının denetimine bırakarak çekilecekleri öngörüsünde bulunuyor.

KODOR NERESİDİR?

Kodor vadisi, Abhazya'nın kendi kontrolünde olmayan tek toprak parçası. Rusya Federasyonu içerisinde yer alan Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nin güneyinde Tkvarçeli bölgesinin ise kuzeyinde yer alan Kodor'da 23 köy bulunuyor. Nüfusu ise yaklaşık olarak 3 bin. [3]
Kodor'un yukarı kısımlarında Gürcülerle aynı etnik kökenden gelen Svanlar yaşıyor. [4] Biraz da etnik kimliklere ilişkin resmi politikaların da etkisiyle Gürcü kaynakların, "Svan" yerine "Gürcü" kelimesini kullanması Kodor'un üst kısımlarındaki köylülerin "Gürcüler" olarak zihinlere yerleşmesine yol açmıştır.

Ekim 2001'de Çeçen komutan Ruslan Gelayev'in beraberindeki silahlı kişilerle Kodor'a girmesi üzerine Rus uçaklarının yaptığı bombardımanlar nedeniyle bölge nüfusunun yüzde 15'inin evlerini terk ederek Tiflis'e gittiği söylenmekte. Ancak bunların daha sonra tekrar evlerine dönüp dönmediği konusunda elde kesin bilgiler mevcut değil.

KODOR'UN ÖNEMİ

Kodor neden Abhazya açısından önemlidir? Peki Gürcüler neden bu denli Kodor'da asker bulundurmakta ısrarcı?
Kodor'un önemi 1992-1993 yılında her iki taraf açısından da ortaya çıktı. Abhazlar Kuzey Kafkasya'dan gelen askeri ve gönüllüler desteğini Kodor geçidi üzerinden aldı. Abhazya'yı işgal eden Gürcü ordusu ve bu topraklarda yaşayan Gürcü halk da Ekim 1993'te Abhazya'yı terk ederken bu geçidi kullandı. Abhaz ordusu ve Kafkasya'nın gönüllülerinin Oçamçıra-Gal istikametinde Gürcüleri geri püskürtürken kısa sürede İngur nehrine ulaşmaları çok zor olmadı, ama Kodor istikametinde aynı şiddette taarruz gerçekleştirilemedi.

Bugün açısından ise Kodor'un en can alıcı rolü şu: Gürcüler Kodor'un ortasına bir Grad(MRL BM-21) füze sistemi koyduklarında başkent Sohum'a bomba yağdırabilirler. Gürcistan, Kodor'u tamamen kendi topraklarına kattığı takdirde bölgeye yerleştirilen ağır silahların da desteği ile Oçamçıra-Sohum otoyolu ve tren yolunu tehdit edebilir bir duruma gelebilir, yine aynı stratejik avantajla Sohum yakınlarındaki Babuşera havaalanını bombalayabilir. Benzer bir risk Kuzey Kafkas cumhuriyetleri ve özellikle de Kabardey-Balkar ile Abhazya arasındaki hava trafiği için de sözkonusu olabilir.

Bu risklerin farkında olan Abhazya kesinlikle Kodor'un üst kısımlarında ağır silah bulundurulmasına göz yummayacak gibi gözüküyor.
Abhazya, Kodor'u kendilerine karşı güçlendiren Gürcülere karşı ancak 1995'te Lata yakınlarında stratejik bir yol açarak duruma kısmen de olsa hakim olma şansını yakaladı. Ancak Abhazların Lata ve Zemo Lata gibi köylerin yer aldığı Kodor'un aşağı kısımlarını kontrol edebilirken yukarı kısımlardaki Çhalta, Acara, Kvabça, Kvemo Azhara, Zemo Azhara, Gentsviş, Omarişara, Saken gibi köylerin Gürcülerce istihkam edildiği malum.

Yukarı Kodor'daki Gürcüler de Sohum ve Tkvarçeli istikametinden saldırı beklentisi içindeler. Buna rağmen Gürcüler, askeri birlikleriyle Tkvarçeli'de konuşlanabilen Abhazların yazın bile ulaşım imkanının güçlükle sağlandığı Tçuber-Saken geçidi gibi yerlere asker gönderemeyeceklerini düşünüyorlardı. [5]

KODOR'DAKİ GÜRCÜLERİN DURUMU

Kodor'da yaşayan insanların Svan olmaları nedeniyle doğal olarak Abhazlara karşı hissettikleri korku şu: "Rusya destekli Abhazya hükümeti vadiye yeni bir saldırı düzenleyebilir." [6]
Milliyetçi politik çevreler ve medyanın Abhazlar aleyhine ürettikleri korku salıcı haberlerin bu kaygıların oluşmasında inkar edilemez bir etkisinden bahsedilebilir.

Aslında yaklaşık 7 bin insanın ölümüyle sonuçlanan savaş 1993'te sona erdi ancak kaybedilmiş bir savaşın rövanşını almaya yeminli yasadışı silahlı Gürcü grupların provokatif eylemlerinin yanı sıra Tiflis'in Abhazya'ya karşı yeni bir işgal hareketine açık kapı bırakırcasına sergilediği ikili politikaların etkisiyle bölge halkı hep diken üstünde tutuldu.

Abhazya'nın Kodor'da hakimiyet kurmak için asker sevk ettiği yada sevk edeceği yönünde istihbarat kaynaklı bir takım duyumlar vadide süratle kulaktan kulağa yayılabiliyor. Mesela 16 Mayıs 2002'de Gürcü İstihbarat Servisi Şefi Avtandil Ioseliani, Abhazlar'ın Kodor'daki Gürcü köylerine bir saldırı hazırlığında olduğunu ileri sürdü. [7] Bu tür haberler Sohum karşıtı duyarlılığın canlı tutulmasında birinci derecen rol oynuyor.

Vadide oluşturulan bu psikolojik gerginlik ve şişirilmiş bir güvenlik ihtiyacı yerel halk arasında silahlanma talebini de doğurdu. Vadideki 18 ile 60 yaş arasındaki erkek nüfusun neredeyse tamamı silahlanmış durumda. Kimi kaynaklar silahlı yerel birliğin sayısını 500 kimi kaynaklar ise 900 olarak açıklıyor. Bu şekilde "kendi kendini savunma gücü"nün içinde yer almış olan vadi sakinlerinin tamamı Gürcistan'dan maaşa bağlanmış durumda. [8]

VADİNİN GEÇİM KAYNAĞI

"Vadideki köylüler yokluk içinde yaşıyor ve yılın önemli bir kısmında dünya ile irtibatları kesik. Köylüler hayvancılık, mısır, fasulye, avcılık ve balıkçılıktan kazandıkları paralarla geçiniyorlar. Bu ürünler de ancak yaz aylarında diğer bölgelere götürülerek satılabiliyor. Köyler arasında bile iletişim kötü. Yolların kötü olması nedeniyle bir köyden başka bir köye gitmek bile sorun. Nehirler üzerinde tek bir köprü bile yok." [11]

Omarişara ve Çhalta köylerindeki okul binaları kullanılacak durumda değil. Çocuklar bir dükkanda yada birilerinin evinde eğitim almak zorunda. Bunun yanı sıra Tiflis'ten gelen okul kitapları ve diğer eğitim gereçleri son derece sınırlı. Köylerin sağlık ocağı sorunu yine çözülmemiş problemler arasında. [12]

Vadinin gelinlerinden Leningradlı doktor Olga Kordzaya "Acil müdahale gerektiren bir hastalık sözkonusu olduğunda zaman zaman kurtaramıyoruz. Böyle zor zamanlarda hastayı başka bir yere götürmek için helikopteri nereden bulacağız" diye soruyor. [13]

Aslında Tiflis'ten gelen maaşlar konusunda da şikayetler yok değil ama kamuda çalışan ve emeklilerin maaşları ve diğer ödeneklerin verilmesindeki gecikmeler Gürcistan'ın diğer bölgelerinden çok daha kötü sayılmaz. Üstelik Şevardnadze'nin Kodor temsilcisi Emzar Kvitsiani, tüm olumsuzluklara rağmen Abhazya'ya karşı memnun edilmesi gereken bu insanların birikmiş olan birkaç aylık maaşlarını helikopterle vadiye ulaştırmaya devam ediyor. [14]

ANLAŞMALARDA KODOR'UN YERİ

14 Mayıs 1994'te Moskova'da varılan anlaşmaya göre Kodor'da ne Abhaz ne de Gürcülerin silahlı grup bulundurmaması gerekiyor. Gürcistan bu anlaşmayı Ekim 2001'de Gürcü-Çeçen-Kuzey Kafkasyalı bir grupla Abhaz askeri birlikleri arasında meydana gelen çatışmalar nedeniyle bölgeye Savunma Bakanlığı'na bağlı askerleri göndererek bozmuş oldu.

Ayrıca Tiflis'in desteği ile silahlandırılmış olan Kodor'un sakinleri düzenli ordu mensubu yada polis teşkilatına bağlı olmadıkları için Gürcistan rahatlıkla Kodor'da silahlı güç bulundurmayı yasaklayan 1994 anlaşmasının sınırlayıcı hükümlerinden kaçabiliyor.

Kodor'da silahlanmış grubun genel söylemi ise şöyle: "Biz kimseye karşı savaşmak istemiyoruz, sadece kendimizi savunuyoruz". [15]

2001'DE YAŞANANLAR

Kodor, Gürcü-Abhaz sorunun son bir yıldır en hassas noktası. Kodor aynı zamanda istikrarsızlıktan medet uman terör grupları ve onları destekleyen kimi çıkar çevrelerinin de sığınak bulduğu yer olması nedeniyle buralarda gerçekleştirilen bazı kriminal olaylar, direk Abhaz-Gürcü ihtilafını tetikleyen bir unsur yada asıl sorunun bir parçası haline gelmiştir.

Dolayısıyla Abhaz-Gürcü ihtilafı bu bölgede kimi zaman kriminal olay şeklinde karşımıza çıkmakta, iktidarlar da çetelerin bu eylemlerinin ardından bir şekilde taraf haline gelmektedir. Çünkü öldürülen yada kaçırılan kişi bir tarafın vatandaşıdır. Bazen terör eylemlerinin kurbanı bir asker yada kamu görevlisi bazen de sivil olmaktadır.

Mesela Temmuz 2001'de Kodor kaynaklı birtakım terör eylemleri gerçekleştirildi. Abhazya savcılığının verilerine göre 9 Temmuz'da Gulripş bölgesindeki Azanta köyünde Pşaplı olduğu tespit edilen Armen Melkonyan(1977) ve Artur Aleksanyan(1968) adlı kişiler silahla öldürülmüş olarak bulundu. Azanta nehrinin aşağı kısımlarında yine Amtkel köyünden balıkçı Garrik Avdcan(16) ve Şvaraş Gevorkan adlı kişiler ölü olarak bulundu.

8 Temmuz'da Gulripş bölgesinde Shaçap granit maden ocağında çalışan Şotı Harzaliya, Dato Lazba, Muşni Dzidzariya ayrıca Azanta'da Temur Çkadua, Sergey Hristoforov ve Artur Arutünov adlı kişiler kaçırıldı. [16]
Abhaz ve Gürcüler arasında diyalogun canlı tutulmasının olumlu bir göstergesi olarak İngur'da yapılan toplantıdan yaklaşık bir hafta sonra Şevardnadze'nin Kodor temsilcisi Emzar Kvitsiani'nin girişimleri sayesinde kaçırılan Abhazlar fidye istenmeksizin serbest bırakıldı. [17]

GÜVENLİK KRİTİK EŞİKTE

Burada vurgulanması gereken bir nokta da BDT şemsiyesi altındaki Rus Barış Gücü'nün kontrolünde olan İngur nehri boyunca uzanan güvenlik bölgesi, en fazla güvenlik sorununun yaşandığı bölge olmaktan bir türlü kurtulamamasıdır. Beyaz Lejyon ve Orman Kardeşler örgütünün Gal'de sadece Rus Barış Gücü ve Abhazları değil son yıllarda Gürcistan'dan gelerek o bölgeye tekrar yerleşmiş bulunan Gürcü aileleri hedef alan eylemleri ayrıca ele alınmalıdır. Bu ailelerden haraç alındığı ve Abhazlarla işbirliği yapmamaları konusunda tehdit edildikleri yönünde haberler vardır.

20 Temmuz 2001'de Primorskoye'nin doğusunda 15 kişilik silahlı grup tespit edilmiş, 22 Temmuz'da Gudava yerleşim merkezinde 4 Abhazya vatandaşı öldürülmüş, 25 Temmuz'da Çuburhindc yerleşim merkezi yakınlarında patlamalar meydana gelmiş, 25 Temmuz'da barış gücüne bağlı birliğin 500 metre uzağında TNT'ler patlatılmıştı. [23]

6 Eylül 2001'de BM askeri gözlemcilerinin de katıldığı tarafların toplantısında Gal bölgesinin durumu masaya yatırıldı. Toplantıdan çıkan sonuca göre Nabakiya, Bargeb ve Taglan köylerinde hırsızlık ve silahlı soygun olayları artış kaydetmişti. Eylül'ün ilk haftasında bölgede 10 silahlı soygun ve 5 yolcu otobüsüne baskın olayı gerçekleşti. [24]

Abhaz güvenlik birimleri, 17 Ağustos 2001'de sivil halkı tehdit eden terör aktivitelerine karşı Kodor geçidinde bir operasyon başlattı. Abhazya Güvenlik Hizmetleri Başkanı Raul Hacimba, operasyonda bir Gürcü gerillanın öldüğünü birkaçının da yaralandığını bildirdi. Ölen kişi 19 Ağustos'ta Gürcü tarafına teslim edildi. Gürcü tarafı Kodor'da silahlı grupların karıştığı olaylardan haberdar olmadığını belirtirken 1992-1993 savaşında Abhazya'dan göç eden Gürcülerin oluşturduğu ancak siyasi bir ağırlığa sahip olmayan sözde Abhazya Özerk Yönetimi Başkanı Londer Tsaava, Kodor geçidinde Gürcü gerillaların olmadığını savunarak Sohum'u operasyondan dolayı eleştiriyordu. [25]

Hacimba'ya göre, 30 kişilik bir silahlı grup Svanetya'dan geçip Abhazya'nın Gulripş bölgesine sızarak bir üs kurmuştu. "Grubun üs kurduğu yerde çok sayıda silah, bazuka, el bombası, 100'den fazla mayın, 100 Amerikan yapımı yatak ve iletişim araçları bulundu. Bunun yanı sıra aynı yerde terörist grubun çalışmalarıyla ilgili belgeler, Abhazya'nın tüm bölgelerinin haritaları, Kodor geçidinde bir çok kere rastlanan 'Abhazya Kurtarma Cephesi' yazılı broşürler, rehinelerle ilgili çekilmiş video kasetleri bulundu. Grubun başında 1997 yılında Gulripş bölgesinde olaylarda yer almış olan Yuriy Kvaratsheliya bulunuyordu." [26]

[1] Inal Khashig, War Veterans' Peacetime Struggle, IWPR's Caucasus Reporting Service, No. 142, August 14, 2002
[2] Ghia Nodia-Ghia Manelashvili, Caucasus Region Early Warning Report, Abkhazia Special, March-April 1999, By http://www.fewer.org/caucasus/cabk499.htm
[3] Avrupa Konseyi'nin raporunda Kodor'daki Svanların sayısı 2400 olarak geçiyor. (Council
of Europe, Commissioner for Human Rights, Report by Mr.Alvaro Gil-Robles, 13 July 2000)
[4] Svanlar Migrel, Gürcü ve Lazlar ile birlikte Kartvel grubu içerisinde yer almaktadır.
[5] Gürcülerin Kodor ile ilgili stratejik hesapları için bakınız: Irakli Aladashvili, "Kodori Direction", The Army and Society in Georgia, May 1999; Yayınlayan: The Center for Civil-Military Relations and Security Studies; the Caucasian Institute for Peace, Democracy and Development
[6] Bu konuda bakınız: Keti Bochorishvili, Georgia: Fear And Poverty In Kodori Gorge, IWPR Caucasus Report, No. 131, May 31, 2002.
[7] Ioseliani: "Rusya silahlı kuvvetlerinden birkaç yetkili Abhazya'yı ziyaret ederek ayrılıkçı yöneticilerle Kodor'u yeniden geri almak için ortak bir plan yaptılar. Bu plan ağır silah ve asker kullanmayı da içeriyor".
Abhazya'nın bölgedeki askeri yetkilisi Alik Arşba ise kesin bir dille Gürcü istihbarat şefi Ioseliani'yi yalanlayarak bunun bir provakasyon olduğunu söyledi.
Kaynak: Keti Bochorishvili, Georgia: Fear And Poverty In Kodori Gorge, IWPR Caucasus Report, No. 131, May 31, 2002
[8] Keti Bochorishvili, Georgia: Fear and poverty in Kodori Gorge, IWPR Caucasus Report, No. 131, May 31, 2002.
[9] Caucasus Region Early Warning Report, Abkhazia Special, March-April 1999, By Ghia Nodia-Ghia Manelashvili, http://www.fewer.org/caucasus/cabk499.htm
[10] Ivlian Haindrava, The Princibles of Territoriality and Personality, Part 5- The Conflict in Abkhazia and a Possible Way of Resolving It, page 211
[11] Omarişara köyü yöneticisi Hamlet Koçkiani'nin ifadeleri. (Keti Bochorishvili, Georgia: Fear And Poverty In Kodori Gorge, IWPR Caucasus Report, No. 131, May 31, 2002.)
[12] Georgia: Fear And Poverty In Kodori Gorge.
[13] Georgia: Fear And Poverty In Kodori Gorge.
[14] Georgia: Fear And Poverty In Kodori Gorge.
[15] Gönüllüler ordusunda yer alan Acaralı David Mukbaniani adlı askerin ifadesi. (Keti Bochorishvili, Georgia: Fear And Poverty In Kodori Gorge, IWPR Caucasus Report, No. 131, May 31, 2002)
[16] Abhazya'da faili meçhuller, Ajans Kafkas, 13.07.2001
[17] Rehineler serbest, Ajans Kafkas, 08.08.2001
[18] Viacheslav CHIRIKBA, Abkhazia: Economic and political situation and perspectives, http://www.apsny.org/chirikba19990411.html
[19] Viacheslav CHIRIKBA, Abkhazia: Economic and political situation and perspectives, http://www.apsny.org/chirikba19990411.html
[20] Caucasus Region Early Warning Report, Abkhazia Special
[21] Viacheslav CHIRIKBA, Abkhazia: Economic and political situation and perspectives
[22] Aktaran: Prof. George Hewitt, 1999'da Nezavisimaja Gazeta'ya gönderilen bir mektup.
http://www.abkhazia.org/hewitt19990315.html
[23] Abhazya'da güvenlik kritik eşikte, Ajans Kafkas, 28.07.2001
[24] Gal bölgesinde güvenlik müzakeresi, Ajans Kafkas, 10.09.2001
[25] Kodor'da operasyon, Ajans Kafkas, 21.08.2001
[26] Abhazya Güvenlik Hizmetleri Başkanı Raul Hacimba'nın operasyon ile ilgili basın toplantısında yaptığı açıklamalar. Kaynak: Abhazya'dan operasyon değerlendirmesi, Ajans Kafkas, 21.08.2001