YENİ BİR KİTAP: ŞAMİL'İN 100 MEKTUBU

Fethi Güngör

Kafkasya ile ilgili yayınların sadece nicelik itibarıyla değil, aynı zamanda nitelik itibarıyla da artış göstermesi, bilim dünyasında karanlık kalmış önemli bir kültür havzasının aydınlığa kavuşması adına sevindirici bir gelişmedir. Bu gün burada size, Dağıstan'da akademisyen kimliğiyle bulunmuş Dr. Fikret Efe tarafından Türkçe'ye kazandırılan önemli bir eseri tanıtmak istiyorum:

Şeyh Şamil'in 100 Mektubu, Şule Yayınları, İstanbul, Mayıs 2000, 332+30 s.

Önce eserin orijinalini tanıtacak olursak; ilk baskısı 1997'de Mahaçkala'da Rusça "100 Pisem Şamila" adıyla yayınlanan eserde, transkribe edilmiş Arapça metinleriyle birlikte mektupların orijinallerine de yer verilmiştir.
Dağıstan Bilim Merkezi ile Rusya Bilimler akademisinin ortaklaşa yürüttüğü "Dağıstan Yazma Eserleri" projesinde yer alacak serinin ilk kitabı olan eser, G. G. Gamzatov, V. G. Gaciyev, A. R. Şıhsaidov ve F. Muhamedova'dan oluşan proje heyeti nezaretinde H. A. Omarov tarafından hazırlanmıştır.
Sade bir kapak ve detaylı bir jenerikten sonra eserin başında Rusça ve İngilizce kısa bir tanıtım yapılmış. Baş redaktör Gamzatov'un eseri takdiminden sonra, eseri hazırlayan Omarov'un, Şamil'in mektupları üzerine yapılan çalışmaları özetlediği önsözü yer almaktadır. Daha sonra eserin gövdesi, Şamil'in 1838 (h. 1254) tarihli bir mektubuyla başlayarak, kronolojik olarak 100 mektup sıralanmaktadır. Son mektubun tarihi, 24 Kasım 1859. Eserin son kısmında ise, uzun dipnotlar ve yorumlar, Şamil'in mühürleri, detaylı indeks, kısaltmalar listesi ve içindekiler yer almaktadır.
Eserin Türkçe versiyonu, ilk bakışta tercümeden ziyade, müstakil telif bir eser görünümüyle dikkat çekmekte. Fonda İmam Şamil'in fotoğrafı ile bir mektubu yer alan kapakta, üstte "Şeyh Şamil'in 100 Mektubu", ortada "Dr. Fikret Efe" ve sağ alt köşede Şule Yayınları amblemi bulunmakta. Aynı ibareler kitabın sırtına da yazılmış. Fazladan, yayınevinin 198. kitabı olduğunu gösteren rakam ilave edilmiş. Kapağı kaldırdığımızda Fikret Efe'nin yarım sayfa öz geçmişini görüyoruz. Kitabın jeneriği de 'müstakil telif eser" görüntüsünü pekiştiriyor. İç kapakta yer verilen "Mektuplar ve Açıklama Notları: DAM RBA" ve "Çeviren: Dr. Fikret EFE" ibarelerinin uyandırdığı şüphe bu görüntüyü bozuyor. Ve insanın zihnine sorular yağıyor: Acaba bu DAM RBA kimdir, nedir? Açıklama notları düşmüş olabilir de, mektuplarla ne ilgisi var? 'Çeviren' ibaresi niçin konmuş? Nereden çevirmiş?... Dış kapak şöyle dursun, iç kapakta, hatta jenerikte bile bu haklı soruların hiç birine cevap bulunamıyor.
Tamamı büyük harfle yazıldığı için sakın bir kısaltma olmasın bu DAM RBA diyerek kısaltmalar listesini arıyorum, kitabın başında yok, sonuna bakıyorum yok. Sonra, baş tarafta 45. sayfada bulup inceliyorum, ama böyle bir kısaltma yok. Orijinalini daha önce bize tanıtan ve bir kopyasını almamıza müsaade eden sayın Fikret Efe'ye şükran hisleriyle dolu olarak hemen eserin aslını elime alıp karşılaştırmaya başlıyorum:

Eserin aslının başında yer alan kısa tanıtım metninin İngilizce'si aynen alınarak Türkçe'siyle birlikte tercüme eserin de başına konmuş. İçindekilerden sonra bir mektuptan alıntılanan bir dövizi görüyoruz. Fikret Efe tarafından kaleme alınan ve eserin aslını kısaca tanıtarak başlayan 10 sayfalık faydalı bir sunuştan sonra, orijinalinde olduğu gibi Gamzatov'un takdim yazısıyla eseri hazırlayan Omarov'un önsözünün tercümeleri konmuş. Daha sonra, eserin orijinalinde son kısımda yer alan kısaltmalar listesinin transkribe edilmiş versiyonunu görüyoruz. Eserin gövdesine geçmeden önce, sayın Fikret Efe tarafından, mektupları bir bütünlük içinde daha iyi anlayabilmek gerekçesiyle kaleme alınan 32 sayfalık giriş yazısında Şamil'in etnik kökeni, Kafkasya'nın coğrafi ve etnik yapısı ve Kafkasya müridizm hareketi anlatılmakta. Bu giriş yazısına 60 kadar kaynakça eklenmiş.
Kapak başta olmak üzere kitap boyunca, Şamil isminin önünde, -Türkiye'de yaygın olarak bilinen unvanı olduğundan olsa gerek- orijinalinde bulunmayan "Şeyh" ibaresi kullanılmış. Mektupların aslı ve Arapça yeniden yazılmış versiyonları, eserin orijinalinden kopyalanarak aynen konmuş. Tashih ve redaksiyon notları Türkçe'ye çevrilerek, aynı mizanpajla yerleştirilmiş. Mektupların Rusça tercümesinden değil de Arapça orijinalinden tercüme edilmesi kanaatimce çok isabetli olmuş. Rusça metinlerin tercümesinin sayın Efe tarafından yapılmış olması gerekir. Zira, bu konuda bir açıklamaya rastlanmamaktadır. Şayet Rusça mütercim istihdam edilmiş ise, adının anılması ve teşekkür edilmesi beklenirdi.
Eserin Türkçe versiyonunda önemli bir eksiklik olarak göze çarpan bir husus, arşiv referanslarının ihmal edilmiş olması. Eserin sonunda yer verilen Şamil'in mühürleri, Rusça aslında uzun açıklamalarla verildiği halde Türkçe versiyonunda mühürlerde yazılı ibarelerin transkripsiyon ve tercümeleriyle yetinilmiş. Bir başka önemli eksiklik, yer ve şahıs adları ile kavramlar indeksinin konmayışı. Mektupların orijinalinde ve Omarov tarafından yapılan transkripsiyonlarında rastlanan imla ve dizgi hatalarının gösterildiği 2 sayfalık doğru-yanlış cetveli, gerekli ve faydalı bir katkı olmuş.
Kitabın içerik açısından değerlendirmesini, -arka kapakta yer aldığı üzere- mütercimin ağzından dinleyelim:
"Bu kitap, Dağıstan ve Çeçenistan başta olmak üzere bütün Kafkas halklarının milli bağımsızlık mücadelesinin unutulmaz lideri Şeyh Şamil'in, komutanlığı döneminde yazdığı 100 mektubu içermektedir. Bir efsanenin arka planını gösteren bu mektuplar, Şeyh Şamil'in yalnız askeri dehasının değil, dini, kültürel, sosyal ve siyasi kişiliğinin önemli belgeleri niteliğindedir.
Bugüne kadar Şeyh Şamil ve mücadelesiyle ilgili olarak ortaya konan eserler, belli bir noktadan sonra objektifliğini kaybediyor ve yazarının niyeti doğrultusunda şekilleniyordu. Bu kitapta ise okuyucu, Şeyh Şamil'in ağzından Kuzey Kafkasya bağımsızlık mücadelesini bizzat dinliyor."
Mütercimi ve yayıncıyı, bu değerli eseri Türkçe'ye kazandırdıklarından dolayı kutluyor, bahsi geçen hataların 2. baskıda düzeltileceğini umduğumu ifade etmek istiyorum.