ÇEÇENCEDE YARDIMCI FİİLLER VE FONKSİYONLARI

Bu yazı yok edilen Çeçen halkının diline dair bazı veriler içermektedir. Filolojik bir makaleden daha çok Çeçen dilinin gramerini diğer dillerle kıyaslayan harici bir bakış olarak değerlendirilmelidir. Çeçence Kuzey Kafkasya'nın her haliyle özgünlük sergileyen dillerinden birisidir ve son derece gelişmiş bir sözlü geleneğin çatısıdır. Yapı bakımından bükümlü diller, köken bakımından Kafkas dillerinin Nah grubu içerisinde yer alır. Bir çok yönden bu coğrafyadaki diğer dillerle ortaklık sergilerken bir çok yönüyle de ayrı durur. Avar dili lehçeleriyle yapısal benzerlik gösterir, diğer kuzey Kafkas dilleriyle ortak bir çok sözcük içerir fakat düzensiz fiil yapılanmaları, fiil çekimleri, erillik dişillik ve yardımcı fiil kullanımı açısından zenginliğiyle tamamen ayrı özellikler gösterir. Bu dil üzerinde yapılacak incelemeler dil ve coğrafi alan, tarihi geçmiş ve ilişkide bulunulan halklar, sosyal yapı gibi bir çok alt başlığı irdelemek zorundadır. Bu yazıda sadece gramatik bir özellik olan yardımcı fiil
konusunu incelenecektir. Çeçen dilindeki yardımcı fiillerin şahıs, cinsiyet, olumluluk olumsuzluk, soru gibi bir çok fonksiyonları vardır. Yani yanında bulundukları zamire canlılık cansızlık, cinsiyet, olumluluk olumsuzluk, teklik çokluk manaları yükler ve soru yapısı oluştururlar.
Çeçen dili, yardımcı fiillerin fonksiyon çeşitliliği açısından dünya dilleri arasında benzersizdir demek yanlış bir iddia olmaz. Çünkü diğer dillerdeki yardımcı fiillerin ya cinsiyet, ya şahıs belirtme fonksiyonları vardır. Örneğin İngilizce'deki "-am, -is, -are" yardımcı fiilleri sadece şahıs, teklik çokluk belirtme hassasına sahiptir. Cinsiyet belirtmezler. Bununla birlikte yardımcı fiil kullanımı açısından İngilizce ile Çeçence arasında büyük benzerlik göze çarpmaktadır. Tıpkı İngiliz dilindeki "-am, -is,-are" yardımcı fiilleri gibi Çeçen dilinin de gramatik çatısını oluşturan dört ana yardımcı fiilden bahsedilebilir. Fakat yukarıda belirtildiği üzere fonksiyonları açısından Çeçen dili daha işlektir. Aşağıda Çeçen dilindeki ana yardımcı fiiller ve bunların kesinlik, cinsiyet, canlılık cansızlık tekillik çoğulluk, olumluluk, olumsuzluk bildirme durumları örneklerle açıklanmaya çalışılmıştır. "-vu" tekil erkek şahıslar ve tanrı kelimesinde kullanılır.

Örnek;
So Nohkçi vu. ( ben Nohkçi'yim) So Nohkçi vats (ben Nohkçi değilim) So Nohkçi vuy? (Ben Nohkçi miyim?) So vielaş vu (ben gülüyorum) So vielaş vats (ben gülmüyorum) So k'aana voğur vats (ben yarın gelmeyeceğim) So Ahmet vu. (ben Ahmet'im) "-yu" dişil şahıslarda ve dişil sözcüklerde kullanılır.

So Amina yu. ( Ben Amina'yım.) So Nohkçi yu ( Ben Nohkçi'yim), So yielaş yu (ben gülüyorum) So k'aana yoğur yu. (ben yarın geleceği m.)
Tsigah govr yu (orada at var.) ( buradaki at cinsiyeti, hali bilinmeyen bir attır.) Tsigah govr yats (orada at yok) "-du" hayvanlarda, cansızlarda ve nötr isimlerde kullanılır. zezıg du (çiçek var), haber du Tsigah adamaş du. (orada adamlar var) Lamanaş du. (dağlar var) megir du (olur) megir dats (olmaz) "-bu" hayvanlarda, cansızlarda ve nötr isimlerde kullanılır.

Lam bu (dağ var), yat bu (inek var), Lam bats (dağ yok veya dağ değil), tsigah zudariy bu ( Orada kadınlar var) daymohk bu. (atayurdum)
Buraya kadar verdiğimiz örneklerde görüldüğü üzere Çeçen grameri ile İngiliz dilinin grameri benzeşmekle birlikte Çeçence'deki yardımcı fiil kullanımları daha büyük zenginlik arz eder. Bir Çeçen'in "So Nohkçi vu" şeklinde ifade ettiği Ben Nohkçi'yim manası, İngilizce'de aynı şekilde " I am Nohkçi" olarak kullanılır. fakat İngilizce'de yardımcı fiillerin cinsiyet belirtme fonksiyonu bulunmamaktadır. Oysa Çeçence'de asıl olan yardımcı fiilin cinsiyet fonksiyonudur. Bununla birlikte esas olarak cansız varlıklarda kullanılan "-du, -bu" yardımcı fiillerinin neye göre değiştiği, hangi durumlarda "-bu", hangi durumlarda "-du" yardımcı fiillerinin kullanılacağı kesinlik taşımamaktadır kanısındayım. Bu kullanım muhtemelen ismin fonetiğine göre değişmektedir. Çünkü bazen tekili "-du" yardımcı fiilini alan sözcüğün çoğulu "-bu" almaktadır. Bu noktada Çeçen dilinin eril ve dişil sözcüklerinin Rusça'da olduğu gibi belirlenmesi için daha derin dil analizleri gerekmektedir.

Soru kalıpları

Çeçen dilinde soru kalıbı yardımcı fiile eklenen "-y" ekiyle belirtilir. Bu özellik yardımcı fiilin soru fonksiyonudur. Ho Turk vuy? (sen Türk müsün?) Hay nan yuy? ( senin annen mi?) So hay nagosd vuy? (ben senin arkadaşın mıyım?) Megir du. ( oldu), Megir duy? (oldu mu?), Ho vieaş vuy? ( sen gülüyor musun?), Ho k'aana voğur vatsi? (sen yarın gelmeyecek misin?)

Olumsuzluk kalıpları.

Yardımcı fiile eklenen "-ts" ekiyle belirtilir. " -dats, -vats, -yats, -bats " şeklinde kullanılır. bu kullanım İngilizce'deki "-not" yardımcı fiilinin
fonksiyonlarıyla tamamen örtüşmektedir. Hır du. (olabilir.) Hır dats (olamaz). Sobır deş vats. (beklemiyorum), so vielaş vats ( gülmüyorum.)
Önasyanın ilk uygar şehirlileri olan Urartularla, Asyalı göçebe topluluklarla, Massagetlerle, Sarmatlarla, Hazarlarla akrabalıkları olan bu dinamik
halk ölçüsüz bir soykırımla yok edilirken onların üç bin yıl önceden yankı bulan dillerine, bu dilde kendisini gösteren özgün ve işlek dil mantığına dair düşülmüş birkaç küçük anekdot olarak arşivlere kaldırılsın bu yazı. İnsanlık günün birinde savaşmaktan daha mantıklı uğraşılar olduğunu keşfederse birilerine ip ucu olsun, belli belirsiz bir ışık yaksın gözlerinin önünde diye...

Hulusi Üstün
m@il: Margusey@yahoo.com