EKİMİN YETİŞTİRDİKLERİ

Çeçen edebiyatına dair bilgi alabileceğimiz Türkçe eser sayısının çok az olduğunu göz önüne alırsak eldeki birkaç çevirinin ve bazı alıntıların önemini daha iyi idrak edebiliriz. Dünya Çeçen halkının sesini sürdürdükleri savaştan ötürü duyuyor. Oysa halklar ortaya koydukları kültürel ve bilimsel gelişmelerle seslerini duyurmalı ve özgün değerlerini insanlığın yararına sunmalı. Kafkas halklarına yüzyıllardır bu imkan tanınmadı ve varlıklarını sürdürmek için savaşmak zorunda bırakıldılar. Bu durumda bile insan doğasında varolan estetik arayışın bir yansıması olarak gerek anayurtta gerek yaşadıkları diğer coğrafyalarda kültür ve edebiyat adına bir çok değerli sanatçılar yetiştirdi Kafkasyalılar.

"Ekimin Yetiştirdikleri" adlı eser varoluş kavgası veren Çeçen halkının nispeten rahat oldukları kısa bir çağ aralığında yetiştirdikleri edebiyatçıları ve onların ortaya koyduğu eserleri anlatan bir kitap. Eseri, ustaca bir çeviriyle Türk diline kazandıran değerli araştırmacı Tarık Cemal Kutlu "bir edebi eleştiri demeti" olarak tanımlıyor. Gerçekten de kitap küçücük hacmine sığdırabildiği kadarıyla Sosyalist dönemde Çeçen halkının yetiştirdiği Çeçen diliyle yazan edebiyatçıların eserlerinden ve yazarların kısa biyografilerinden bir demet sunuyor. Tarihi bir kavganın gözüpek savaşçıları olarak tanınan Çeçen halkı özgün kültürü ve işlek diliyle değerli bir edebiyat ortaya koymuştur. Yüz yıllardır yaşanılan acı soykırımın ara verdiği kısa zaman dilimi içinde kendine gelip yaralarını sarabilen bir yapıya sahip oldukları, savaşsız, kavgasız bir yaşama duydukları özlem bu kitabın sayfaları arasına gizlenmiş bir mesaj olarak algılanabilir.

Şüphesiz ki Sosyalist dönemde de bu halk büyük acılar yaşadı ki en önemlisi on dört yıl süren ve çok değerli fikir adamlarının ölümüyle sonuçlanan Sibirya sürgünüydü. Kitap Sosyalist devrim sonrası Çeçen halkının içinden çıkan idealist yazarların adları ve eserleriyle başlıyor. "Zelimhan" adlı romanıyla tanınan Moxhmad Mamakayev, Said Baduyev, Arbi Mamakayev, Nurdin Muzayev gibi edebiyat adamlarının folklor derlemelerinde, şiirlerinde, tiyatrolarında devrim sonrası tüm Sovyet yazarlarının ortak teması olan üretim, eşitlik, kültür, çalışmanın erdemi gibi konuları işlemiş olmaları kısa süre içinde halk tarafından kabul gören bir edebiyat anlayışının doğmasına neden olmuşsa da onların bu tavrı Sovyet idare otoritelerince yeterli görülmemiş olmalı ki ikinci dünya savaşı bitiminde onlar Enternasyonalizme ayak uyduramayan bir halk olarak görülüp vatanlarından dışarı çıkarıldılar.

"Ekimin Yetiştirdikleri" yeni dönem Çeçen edebiyatının oluşum serüvenini ayrıntılarıyla veriyor. Arap alfabesinin kullanımının sona ermesinin ardından yeni sitemi kabullenip halkına tanıtmayı amaçlayan yazarların eserleri ve edebiyat anlayışları okuyucuya sunuluyor. Axhmad Nazhayev'in kolhoz şiirleri savaştan çıkıp yeni bir dünya görüşünün dayatmasına maruz kalan Çeçen halkını üretime, Sovyetlere entegre olmaya çağırıyor. Ayshanov halkının geleceğinin Ruslar tarafından tayin edileceği düşüncesiyle Çeçenleri Sosyalizmi anlamaya çağırıyor. Bütün edebiyatçılar Çarlık döneminin feodal anlayışını yerip Lenin'in vaad ettiği aydınlığa halkını çağırıyor. Estetiğini Çeçen kültüründen alan bu politik edebiyat halka eski değerlerini, tarihi mücadelelerini, inançlarını çağrıştırır hiçbir telkinde bulunmuyor. Ve 1961'e kadar bir kesinti... Çeçen halkı uğursuz bir sürgünün savurduğu yurtsuzlar olarak on dört yıl geçirir. Bu dönemin acılarına ilişkin Çeçen edebiyatında pek ize rastlanmaz. Oysa acı çok tazedir, sürgünün bütün yıkımını yaşamıştır Çeçen halkı. Binlerce evladını adı bilinmez diyarlarda yitirmiştir.

Kitabın "Büyük Adımlar" bölümü "1961 yılında Çeçen - İnguş basımevi yirmiye yakın kitap yayımladı" tesellisiyle başlıyor. Artık geleneğe karşı zafer kazanmak çağıdır. Çünkü torunlarına geçmişi anlatan, sözlü kültürü sürdürenler eksilmiştir. Daha ustaca, daha teknik terimlerle ideolojik yönlendirmeler yapılır. On dört yıllık sürgün boyunca uzak kaldıkları vatanlarına duyulan sevgi edebiyatın konusudur. Dostluk ve doğa anlatılır. Kollektif toplumda insan ilişkileri yazıya geçirilir. Rus edebiyatının önemli isimlerinden çeviriler yapılır.

Kitap arka kapak yazısındaki alıntıda "Kafkas Halkları Ekim Devrimi sayesinde tarih, kültür ve dillerini özgürce ifade etme haklarını kazanmıştır" ibaresi yer alıyor. Ekim devrimi ve Kafkasya'nın Sosyalizm macerası getirdikleri ve götürdükleriyle birlikte değerlendirilecektir. Sosyalizmin anadilin yaşatılması konusunda önemli olumlu etkileri olduğu doğrudur. En küçük topluluğun bile özgün dilinde edebiyat oluşturmasını sağladığı da. Fakat şu da bir kesin hükümdür ki bu dönem Kafkas halkları arasında binlerce yıllık bir birliktelik sonucu oluşmuş ortak paydaları eksiltmiştir ve Kafkas halklarının, özelde Çeçen halkının Sovyetler Birliği'ne ve onun ideolojisine uyum çabaları onları Rusların gözünde "kendilerinden" görmelerine yetmemiştir.

Bu reddedişin sonucudur ki Çeçen halkı hiçbir zaman kendilerini olduğu gibi kabul etmeyecek olan Rus yönetimiyle bağlarını ne bahasına olursa olsun koparma noktasında harekete geçmiştir. Sorun Yayınları'nın Halkların Tarih ve Kültür Dizisi'nin 12. Kitabı olarak basılan "Ekimin Yetiştirdikleri" adlı eser dili, kültürü ve tüm özgün değerleriyle birlikte yok edilmeye çalışılan Çeçen halkının varlığının bir yadigarı olarak Türk okuyucusuna sunuluyor.

Hulusi Üstün

m@il: Margusey@yahoo.com